Oinarrizko txostenari egindako ekarpena

Euskararen Aholku Batzordearen baitan abian jarri den Euskara 21 ekimenaren Oinarrizko Txostenari Xabier Mendigurenek egin dion ekarpena ekarri dugu hona.

Gaur egungo egoeraren ezaugarri nagusiak

Komenigarria iruditu zait ekarpenari hasiera ematea, 2008ko apirilaren 9ko datarekin aurkeztutako XXI. mende-hasierarako hizkuntza-politikaren oinarriak txostenaren lehen partean maiz erabiltzen diren kontzeptu batzuen inguruan zenbait hausnarketa eginez. Izan ere, neurri handi batean, bai balantzea bai eta aurrera begirakoa ere egituratzen duten ideiak dira eta horregatik, garrantzi handikoa da kontzeptu horien inguruan egon litezkeen hausnarketa desberdinak plazaratzea. Hona hemen, beraz, ekarpenaren hasiera gisa gure iritzia hainbat gai eztabaidagarriri buruz.

Ustezko arrakastaz

Dokumentuan zehar, behin baino gehiagotan, azpimarratzen da aztertzen ari garen zikloaren emaitza arrakastatsua. "Euskal gizarteak egin duen bide arrakastatsuaren argitan baditugu arrazoiak etorkizunari itxaropen eta ilusioz begiratzeko", "Errealitateak ez digu hil-kanpaien tristuran amiltzeko eta etorkizunari ezkortasunez begiratzeko motiborik ematen". Gauza jakina eta begi-bistakoa da, geldi ez garela egon eta euskararen alde egindakoak asko, interesgarriak, maiz eraginkorrak eta beti herri-mugimendu indartsu batek bultzatuak izan direla. Hala ere, arrakasta kontzeptuak ñabardurak eskatzen ditu, izan ere, arrakasta ez du egindakoak bakarrik definitzen, egin behar zenak eta egin ez denak ere definitzen baitu "arrakasta" kontzeptua. Beraz, triunfalistegiak dira baieztapen horiek, ez baita egia arrakastatsua izan dela, ez baitira lortu lor zitezkeen helburu guztiak eta, dudarik gabe, badugulako etorkizunari kezkaz begiratzeko arrazoi objektibo ugari. Gure uste apalean, beraz, egokiagoa da beroaldiak aparte utzita, mende-laurdenak izan dituen elementu, jardun, proiektu, ideia eta zeregin positiboez eta negatiboez hitz egitea eta, ez arrakastaz, txostenean egiten den bezala.

Bestalde, garrantzi handikoa da azpimarratzea gaur egun, oraindik ere, XXI. mendearen hasieran, euskararen etorkizuna hizkuntza bizi gisa ez duela bermatu aplikatu den hizkuntza-politikak. Gaixoa larri dago, biziko ote den ez dago ziurtaturik, konstante batzuk hobetu dira baina, edozein kasutan bizitza arriskuan du. Oso ohikoa izan da arduradun instituzionalen diskurtsoan euskararen normalizazioa ongi doalako ideia. Hasiera-hasieratik, erabili den diskurtsoa izan da, gaur egun, herritar askoren artean oso hedaturik dagoena eta neurri batez txostenak ere azpimarratzen duena. "Egin behar zena egin dugu" dio arduradun instituzional batek euskararen normalizazioari erreferentzia eginez. Berriro ere, arrakasta egin denaren argitan soilik definiturik, egin ez dena ahazturik. Arrakastatsuak izan garen edo ez epaitzerakoan egiten hasi ez dugun hori ere kontuan hartu behar dugu. Hona hainbat adibide:

1. Produktuen etiketak eta publizitatea euskaratzeko ahalegin eraginkorrik ez da egin. Ikusi besterik ez dago nola etiketatzen diren EAEn saltzen diren produktuak.
2. Aisialdiarekin erlazionaturik, zinema aretoak ditugu, esate baterako, adibide esanguratsu. 25 urte pasatu ondoren, euskarazko eskaintza irrigarria da. Ezer gutxi egin da hori gainditzeko, arrakastatsua behintzat ez da izan.
3. Osakidetzak, 25 urte izan ditu plan bat abian jartzeko. Duela 4 urte jarri du abian, beraz, 20 urte galdu ditu.
4. Administrazio orokorra euskalduntzeko plangintzaldiek ez dituzte beren helburuak betetzen. Maiz, euskaldundutako langileek euskara gaitasuna galtzen dute euskaraz lan egiten ez dutelako. Salbuetsita daude langile asko eta asko. Jardun hori ez du arrakastak definitzen.
5. Hezkuntzan ere, A eta B ereduek sortzen duten emaitza onartezina hipoteka bat da etorkizunari begira eta, hala ere, 25 urte pasatu ondoren, oraindik ere, indarrean diraute euskalduntzen ez duten ereduek. Unibertsitateek ezin izan dute beren eskaintza erabat euskaldundu 25 urtetan, eta Lanbide Heziketaren egoera tamalgarria, onartezina da.
6. Justiziaren egoera aipatu da txostenean, bereziki txarra delako. Bitxia gertatzen da benetan, Justizia bereziki aipatzea, neurri handi batean Espainiako Estatuaren esku dagoena, eta beste Sailik ez aipatzea.
7. Ertzaintzaren euskalduntzearen berririk ez dugu. Helburuak betetzen ote diren ez dakigu. Baina, ederki ezagutzen dugu herritar batzuek pairatu behar izan duten tratua ertzainen aldetik euskara erabili nahi ez izateagatik.
8. Alor sozio-ekonomikoan euskalduntze-bidean ari diren enpresen kopurua oso txikia da eta alor horretan, gainerakoetan bezalaxe, geure buruari galdetu behar diogu benetan arrakastatsua ote den emaitza.
9. Hedabideen alorrean ere, herri-ekimenak egindako ahaleginak, maiz garaian garaiko arduradun instituzionalen kontrol-nahi guztien gainetik, janzten du zertxobait emaitza. Izan ere, euskaldunok dugun eskaintza benetan urria da alor guztietan, prentsa idatzian, telebistan, aldizkari espezializatuetan, irratietan... Ezin aipatu gabe utzi ETB1en eskaintza urria, XXI. mendeko herritar batentzat guztiz askieza dena.

Beraz, aitortuz hala ere, urte hauetan guztietan ez garela geldi egon, herri-mugimendu bizi, irudimentsu eta indartsu batek egin duen ekarpena zinez interesgarria izan dela, argi ikusten dugu azken mende-laurdena ezin dela arrakastatsu bezala definitu egin zitekeen asko eta asko eginkizun gelditu delako eta aplikatu den hizkuntza-politikak ez duelako ekarri hizkuntza-eskubideen bermea.

Kontsentsuaz

Etengabe aipatzen eta goraipatzen da "kontsentsua" dokumentu osoan zehar. "Kontsentsu sozial eta politikoa - hori da euskarak ororen gainetik behar duen arnasbide edo makulurik behinena" "Adostasuna da hizkuntza politika orok behar beharrezkoa duen sostengu nagusia..." "adostasuna delako hizkuntza politika orok behar-beharrezkoa duen sostengu nagusia alde berean demokratikoa eta eraginkorra izan nahi badu". Kontzeptua berez ongi dago, ez dago dudarik, euskararen normalizazioa bezalako prozesu luze eta konplexu bat inplikatu guztien adostasunez aurrera eramaterik balego, horixe da jorratu beharreko bidea. Hala ere, kontsentsua bilatu eta adostasuna landu beharrak inplizituki esan nahi dute desberdin pentsatzen dutenen artean negoziatu beharra dagoela, zer negoziatu ordea ez da inon ere aipatzen. Beraz, kontsentsua behar dela esate hutsak ez du ekarpen handiegirik egiten, ezinbestean definitu behar da zer den negoziagaia eta zer ez dagoen negoziatzerik. Hori dokumentuan ez da zehazten eta eskubideak ere negoziagai ote dauden zantzuak ditugu: "Eskubide hori egiazki nola bermatu herritar erdaldunen eskubideekin nola uztartu eta progresibotasuna nola gauzatu horiek dira demokratikoki erabakitzeko puntuak" Begi-bistakoa da hizkuntza-eskubideak nola bermatu ez dela negoziagarri, eskubideak bermatu egin behar dira kasu guztietan, ahalik eta denborarik laburrenean eta, kasu guztietan, epe ezagun baten barruan.

Herri-aginteek egin duten ahaleginaz

Txostenaren alor desberdinetan egiten zaio erreferentzia herri-aginteen zereginari: "Sekulako ahalegina egin da urteotan euskararen alde. Herri aginteen eskutik eta gidaritzapean, gizarte ekimeneko eragile ugarien bultzadaz, euskal gizarteak inoiz ez bezalako indarrak jarri ditu urteotan euskara biziberritzeko lanetan". "Aurrerakada hori gertatzea ezinezkoa izango litzateke, halaber, herri-erakundeen aitzindaritza eta konpromisorik gabe". "Euskarak ez du bere historian inoiz izan herri-erakundeen aldetik urteotan jaso duen babes edo bultzadaren parekorik edo antzekorik". Autokritikarik ez da testuan aurkitzen. Instituzioek gidatu dute, egin behar zena egin dute, inoiz ez bezalako indarrak jarri dituzte eta historiako unerik gozoena bizi izan dugu. Errealitatea ordea, ez da hain gozoa, zoritxarrez. Azken 25 urte hauetan aplikatu den hizkuntza-politikak une askotan gidaritza baino noraeza areago adierazi du. Ikus ditzagun adibide batzuk:

1. Alor instituzionala maiz egon da herri-mugimenduarekin liskarretan eta normalizazio-prozesuak alor instituzionala eta herri-mugimenduaren artean eskatzen duen konplizitatea ez dugu ezagutu aldi osoan zehar, hau da mende-laurdenean. Historia ahazteko joera handia izaten dugu eta horregatik, berehalaxe ahaztu zaizkigu AEK versus HABE auzia, eta Euskaldunon Egunkariaren sorrerako gatazka ezagunenak baizik ez aipatzearren, baita gaur egungo bestelako bikoizketak ere indarra batu ordez, kontrol-nahiarengatik egiten direnak. Herri-mugimendua kontrolatzeko obsesioak harreman desegokiak sortu ditu, une askotan, azken mende-laurdenean. Ez da hori instituzioen lidergoaren adibiderik egokiena, dudarik gabe.
2. Administrazio Orokorra eta Toki Administrazioa aldiaren une askotan guztiz deskoordinaturik egon dira eta, gaur egun, Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia indarrean badago ere Toki Administrazioan hizkuntza-politikak dituen hutsuneak oso handiak dira:
   • a. Kontseiluak EHko 66 udalerri populatuenak aztertu zituen. Gehienak EAEkoak dira, logikoa denez, eta adibide gisa, esango dugu, erdietan ez dagoela euskararen ordenantzarik.
   • b. Plan orokorra heren batek ere ez du eta dutenen erdiak ez du betetzen planifikatutakoa.
   • c. 16 udalerrik bakarrik dute abian plangintza bat udaleko langile guztiak barne dituena.
   • d. Euskara ez dakiten langileak kontratatzen dituzte instituzio guztiek.
   • e. Euskara ofiziala ez den eremuan kokaturik dagoen Barañain herriak politika eraginkorragoa du Euskara ofiziala duen Bilbok baino. Aitzindaritza? Gidaritza? Ibarrezkerreko udalerriek aplikatzen duten hizkuntza-politika desegokia da eta euskara lehenesten duen hizkuntza-politika egokia eta eraginkorra definitzen duten parametroetara udalerri bakarra iritsi da. Toki Administrazio gehienetan aplikatzen den hizkuntza-politika zinez eskasa da.
3. Laguntza eta araua dira edozein politika aurrera ateratzeko zutaberik garrantzitsuenak. Hizkuntza-politikaren kasuan bien arteko desoreka oso nabarmena da. Lagundu egiten da etengabe eta gutxi arautzen da euskararen normalizazioaren alorrean eraginkortasuna galduz.
4. Hizkuntza-eskubideak sistematikoki urratzen dira Administrazio guztietan Hizkuntz Eskubideen Behatokiak azken 5 urteotan ziurtatu ahal izan duen bezala.
5. Hala ere, egia da gure historian inoiz ez dugula izan herri-erakundeen aldetik pareko babes edo bultzadarik. Euskararen historia oso latza izan da eta horregatik da oraingoa unea "gozoa" eta ez hainbeste normalizazioaren aldeko politika eraginkorrak abiatu direlako. Bestalde, esan dezagun, Nafar Gobernuak ere berdin-berdin esan lezakeela, hau da, euskarak Nafarroan inoizko unerik gozoena bizi duela, eta egia litzateke gainera, eta horrek ez luke, begi-bistakoa denez, euskararen etorkizuna bermatuko, eta euskarak Nafarroan pairatzen duen egoera latza ere ez luke ezkutatuko. Balantze serio batek baztertu egin beharko lituzke horrelako esamoldeak.

Progresibotasunaz

Ez da asko esatea prozesu sozial konplexua den euskararen normalizazioa progresiboki landu behar dela esatea. Ez dugu asko esaten goizetik gauera ezin dela dena lortu esanez. Kezkatzen gaituena da nola erabili izan den progresibitatearen kontzeptua kritika saihesteko eta "dena ongi doan" irudia emateko. Euskararen alde zerbait egite hutsak balorazio positiboa eskatzen du, positiboki baloratu behar da eta norbait kexu agertzen bada ez delako nahikoa egiten, orduantxe agertzen da "progresibitatea" arduradun politikoaren salbatzaile gisa. Hizkuntza-politika, politika planifikatua da, horixe du ezaugarri eta progresibitatea soilik plangintza baten barruan kokatzen den kontzeptua da. Progresibitatea hitz hutsa da ez baditu esplizituki ezarriak hasiera- eta bukaera-datak. Eztabaida liteke bi puntuen arteko denbora-tartea txikia ala handia den, baina hori zilegi da. Baina ez da zilegi bukaera-datarik gabeko plangintza baten barruan progresibitatea argudiatzea egiten denaren inguruko kritika sortzen denean. Urte hauetan guztietan ezagutu dugun hizkuntza-politikaren ezaugarririk desegokiena da hori. Izan ere, sistematikoki saihestu dira epeak eta horiek ezarri diren kasuetan ez dira eskubideak bermatu beharrarekin erlazionaturik egon, baizik eta ezagutza-tasarekin derrigortasun-daten kasuan bezala. Euskararen normalizazioa, fenomeno soziala den neurrian, gizarteko alor guztietan eragin behar dugu politikaren bitartez eta horrek epe eta helburu zehatzak dituen politika planifikatua eskatzen du, existitu ez dena, eta gabezia horri kritika egin zaionean kritikatzaileari eraso zaio gaia saihestuz.

Nafarroako Gobernua ere, Eusko Jaurlaritza bezala, progresiboki ari da duela 25 urte baino egoera hobean dago euskara Nafarroan baina denok dakigu euskara ez dela normalizatzen ari herrialde horretan. Nafarroako Gobernuak ere progresiboki ari dela argudia lezake, Eusko Jaurlaritza bezala, eperik gabe ari baita lanean. Honako galdera eredu hauek egin beharko lizkioke bere buruari euskara normalizatu nahi duen arduradun politikoak:

1. Noizko aurreikusten dugu gure hizkuntza politikarekin ezagutzaren unibertsalizazioa?
2. Noiz lan egingo du Administrazioak euskaraz?
3. Noizko izango dira etiketak euskaraz? Noizko publizitatea?
4. Noiz aurreikusten da EAEko enpresen laurdenak euskalduntze plana izango duela?
5. Noizko Osakidetzako pediatria zerbitzua euskaraz?
6. Noiz eskainiko du Lanbide Heziketak bere eskaintza oso-osorik euskaraz?
7. Noiz aurreikusten da Ertzaintzak euskaldunekin erabat euskaraz lan egin ahal izatea?

Alor, Sektore eta Sail guztietan lan egin beharko litzateke epeak oso garbi daudela eta orduantxe argudiatu ahal izango genuke progresibotasuna, bitartean ez.

Bestalde, progresibotasuna eta gardentasuna bateraezinak diren bi kontzeptu dira. Administrazioko langile bakoitzaren mahai gainean herritarrok ikusteko moduan eta inork kentzeko modurik ez duela langile horrek noiz atendituko gaituen euskaraz irakurri beharko genuke. Administrazioak noiz lan egingo duen euskaraz ikusi beharko genuke bulego ofizial batean sartzen garen bakoitzean eta alor pribatuan ere gisa bereko informazioa beharko genuke. Horrela ulerturik onargarria da progresibotasunaren kontzeptua baina, orain arte bezala erabiltzeak kontrako ondorioak ditu. Hau da, gardentasun falta, ez dakigulako prozesuak noiz bukatzen diren eta terminoaren erabilera zitala da, normalizazio-prozesua gidatzeko dauden ezintasunak ezkutatzen baititu.

Erabileraz

Dokumentuaren tesi nagusia da behar baino gutxiago erabiltzen dela. "Erabilera da giltzarria". "erabiliz bakarrik zorrotz daiteke "aizkora" eta kamuts bada erabiltzaileek lukete errua (Euskaldunek berek dute errua esan zuen Axularrek)". "Erabilera da etorkizunaren giltzarria baina legeak ezin du bermatu, hiritarrek baizik" "lehen baino askoz ere gehiago egiten dugu euskaraz?" Azken galderak horrek erantzun erraza du. BAI. Inoiz baino gehiago egiten da, lehen egiten ez zen lekuetan eta horra hor garrantzitsuena: dugun ezagutza-tasa zein den kontuan hartuz espero daitekeen erabilera-tasa oso altua da. Horrela, diskurtso ofizialean esaten zaigunaren kontra euskaldunaren hizkuntzarekiko atxikimendua handia da eta aukera duenean euskaraz egin ohi du, salbuespenak gorabehera. Salbuespena bihurtu da arau orokor, beraz, hori ez da kasualitatearen ondorioa. Izan ere, azken 25 urteotan, hizkuntza-politika gidatu duen tesi nagusiak porrot egin duela ezkutatzeko esaten da gutxi erabiltzen dela. Tesi horren arabera, nahikoa zen belaunaldi berriak euskalduntzea euskara normalizatzeko, beraz, hortxe jarri da indar guztia gizarte-espazioak euskalduntzea neurri handi batez baztertuz, agian pentsatuz, belaunaldi berri euskaldunek berez euskaldunduko zituztela espazio horiek beren presentzia hutsarekin. Txostenak ere, tesiaren okerra aipatzen du: "eskola euskalduntzearekin eta neurri apalagoan bada ere euskal irrati eta telebista publikoa edukitzearekin, ondorengo belaunaldiak behin betikoz salbatuko dute euskara: hori uste izan du 80ko hamarkadako belaunaldiak, eta uste horren gainean eraiki da urteotan hizkuntza politikari eman zaion bultzada emateko beharrezko izan den adostasuna. Uste horrek ordea, erdia ustel du". Nolanahi ere, tesia okerra dela aipatzen bada ere, ardurak saihesten dituenaren erredakzioa du izan ere, uste hori 80ko belaunaldiak izan duela dioen lekuan, hizkuntza-politikaren ardura izan dutenek izan dutela esan behar zuen eta horren gainean eraiki dena ez da adostasuna, baizik eta hizkuntza-politika bera. Dokumentuan joera handiegia dago arduradun politikoen ardurak saihesteko beste batzuei egotziz egoeraren ardura zuzenean edo zeharka. Hizkuntza-politika lideratzea instituzioen zeregina izan bada, egoeraren ardura nagusia ere haiei dagokie eta, hala ere, ez dago autokritika sendorik dokumentuan.

1. "Gauzak aurrerago joan ez badira gizarteak oro har mugak ezartzen dituelako da". Muga horiek arduradun politikoen buruan daude nagusiki.
2. "Hizkuntzaren erabilera herritarren esku geratzen da eta hizkuntza askatasuna da irizpide nagusia". Erabilera ez dago herritarren esku aukerarik ez dutelako, politikak ez dituelako aukera horiek sortu.
3. "Erabilera da giltzarria eta herritarrak dira, gara protagonistak". Erabiltzeko ez da nahikoa borondatea, politika egin behar da.
4. "Galdetu beharko genioke gure buruari lehen baino asko ere gehiago egiten ote duten euskaraz euskal hiztunek beren artean". Galdetu beharko genioke gehiago ez badute egiten zergatik den.
5. "Ahaztu egiten da euskararen salbazioak hiztunak eskatzen dituela, ez salbatzaileak". Politika egoki bat ere eskatzen du.
6. "Ikasketak euskaraz egiten dituzten ikasleetariko askok ikasgelatik jolastokira pasatzen direnean euskara osorik edo partez albora utzi eta gaztelaniaz egiten dute jolas". Zilegi da aitortzea hizkuntza-politikak ez duela hori ekidin.
7. "Euskara-gaitasun tituludunen eta euskararen erabileraren artean ez dago proportzio egokirik". Ez da euskarazko zirkuiturik sortu tituludun horiek jasotzeko.
8. "Estatuaren Administrazio periferikoak urteotan erakutsi duen utzikeria". Utzikeria ez dago bakarrik Administrazio periferikoan.

Bestalde, esan behar dugu, erabileraz hitz egiten dugunean, ahozko komunikazioa datorkigula nagusiki burura baina, irakurtzea eta entzutea ere komunikazioa da. Etiketak irakurtzea, hedabideak kontsumitzea, erosten ditugun produktuen argibideak euskaraz irakurtzea, publizitatea, eta abar luze bat ere erabilera da eta hori ez dago erabiltzaileen borondatearen baitan. Beraz, ez da guztiz egia legeek ezin dutela erabilera bermatu. Legez bermatu behar da erabilera-saioak ez direla zapuztuko eta eskubideak ez direla urratuko eta hori legez bakarrik egin liteke. Ardura politikoa saihesteko modua da hori argudiatzea, hizkuntza-politikak arauak sortu behar ditu alor guztietan, zehatzak, herritarrak babesteko modukoak, eskubideak urratzen dituztenei zigorra ezarri behar zaie, zerbitzu guztiak euskaraz jasotzeko aukera ugaria dagoela bermatu behar da legez eta hori egin denean, ez bada erabiltzen, orduan leporatu ahal izango zaio euskaldunari zabarkeria.

Bestalde, komunikazio-saio ugari zapuzteak emozionalki eragiten dio euskaldunari eta zama horrekin bizi behar du etengabe. Egoera horrek markatu egiten du eta beste komunikazio-saio batzuk hasi behar dituenean ezagutzen ez duen jendearekin zama hori beti egongo da presente. Beraz, ez da bidezkoa euskaldunei egoeraren errua leporatzea.

Eskolaren zeregina normalizazio-prozesuan

Urte ugari eman dugu hizkuntza-politikaren tesi nagusia okerra zela esanez. Urte askotan politikaren ardura izan duten agintari politikoek uste izan dute belaunaldi berriak euskaldunduz iritsiko ginela normalizaziora. Helduen euskalduntzeak urte askotan izan duen bazterkeria ere tesi nagusi horren ondorioa da. Behin baino gehiagotan hitz egin diote belaunaldi galduaz erreferentzia eginez populazio helduari eta indarrak belaunaldi berrien prestakuntzara bideratu dituzte. Horregatik da euskalduntzearen ikuspuntutik Sailik aurreratuena. Hala ere, bertan aurki dezakegu hizkuntza politikaren bigarren desoreka estrukturala eta estrategikoa. Urte askotan ez zaio indarrez ekin gizarte-espazioen euskalduntzeari belaunaldi berrien inkorporazioak berez euskaldunduko zituela pentsatuz. Orain belaunaldi horiei leporatzen zaie ez dutela erabiltzen eta ondorioz horiena da errua baina politika diseinatu dutenena da nagusiki ardura, ez baitute aurreikusi norbanakoak euskalduntzearekin batera ezinbestekoa zela gizarte-espazioak euskalduntzea. Orain eskolak euskalduntzen du (hori ere partzialki eta ez nahiko eta beharko genukeen intentsitatez) eta gizarteak erdalduntzen alde batean irabazten duguna bestean galaraziz. Hizkuntza-politika desorekatu baten ondorio lazgarria da hori.

Eskolak belaunaldi berriak osorik euskaldundu ditzake, ez dago arrazoi teknikorik hori horrela ez izateko. Urrun dago hala ere helburu hori lortzetik eta beharrezkoa litzateke erreforma sakon bat helburu hori bete ahal izateko.

Euskararen aldeko neurriez

Dokumentuan zehar hainbat aldiz aipatzen da ideia lauso bat. Ideia horrek zerbait ezkutatzen du baina ez dago argibiderik. Eskertzekoa litzateke adibideren bat ematea edo bestela kendu egin beharko lirateke aipamen lauso horiek: "euskararen aldekoa dirudien neurri sustatzaile oro ez da berez eta nahitaez euskararen aldeko" "bere alde edozer egitea ez da bide segurua euskararentzako" "zenbait herritar euskaratik uxatzen dituzten jarduerak borondaterik onenez bultzatuak izan arren, ez dira euskararentzat onuragarri" "neurri eraginkorrak behar dira nahitaez euskara indartzeko, baina edozer ez da onargarri ezta komenigarri ere". Etengabe aipatzen da kontzeptu hau era oso lausoan, zer esan nahi den argi azaldu beharko litzateke, bestela kendu egin behar dira aipamenok, ez baita garbi ulertzen zer esan nahi den.

Boluntarismoaz

Pasarte iluna da boluntarismoaz ari dena. Alde batetik, ez delako definitzen zer den boluntarismoa. "Bereziki inportantea da etorkizuneko hizkuntza politika diseinatzerakoan boluntarismoa alde batera uztea. Militantzia beharrezkoa dugu, baina boluntarismoa ezin da izan hizkuntza politikaren oinarri". "Ezin esan beti boluntarismotik guztiz salbu egon garenik baina etorkizunari begira beharrezkoa dugu errealitatearen mugak eta errealitateak bere barnean dituen arau sozial idatzi gabeak ahazten dituen boluntarismoari ateak ixtea". Ikusten denez oso iluna da testua. Ez dakigu zer diren arau sozial idatzi gabeak, nola jakin idatzi gabeak badira, ez dakigu nola definitzen den boluntarismoa, militantzia eta boluntarismoa desberdinak direla suma dezakegu baina, zein den desberdintasuna ez dago jakiterik. Dokumentuak erredakzio iluna du hainbat pasartetan eta hau da adibiderik nabarmenetako bat. Iluntasun hori areagotu egiten da aurrera begira ere boluntarismoari buruzko aipamena egitean: "Boluntarismoak ez luke, beraz, inolako hizkuntza politikaren oinarri izan behar, horretatik euskarak ez bailuke deus irabaziko".

Hizkuntza-politika berri eraginkorra

Definizioz euskararen normalizazioaren alde hartzen diren erabakien eta esleitzen diren baliabideen multzoak osatzen du hizkuntza-politika. Bi elementu horien arteko oreka ezinbestekoa da politika eraginkor bat nahi badugu. Edozein kasutan, hizkuntza-eskubideen kontzeptua ardatz nagusia da hizkuntza-politika diseinatzerakoan, politika horren lehen zeregina eskubideak bermatzea baita. Horretarako, eskubideok bere alor eta hedadura guztietan babestuko dituen arkitektura juridiko-legala beharrezkoa da. Zehatza izan behar du arauak, interpretazioei aukerarik emango ez diena; beraz, honako hauek dira arkitektura juridiko horren ezaugarri nagusiak:

1. Hizkuntza-eskubideak ardatz, horiek babesteko testu juridiko zehatzak behar dira.
2. Normalizazioak behar dituen alor guztietan garatuko da.
3. Euskarari estatus egokia eskainiko zaio, gutxienez gaztelaniak duen berbera.
4. Hizkuntza-eskubideen urraketa egiten dutenentzat zigorrak aurreikusi behar ditu.
5. Epe zehatzak ezarri behar dira inplikatutakoak molda daitezen.

Azpimarratzekoa da, hizkuntza-politika, kasu guztietan presente dagoen politika dela, euskararen alde zerbait egiten denean eta ezer egiten ez denean ere. Horrekin esan nahi dugu, euskararen aldeko neurriak ez hartzea ere hizkuntza-politika dela eta gainerako politiketan hizkuntza-irizpiderik ez hartzea ere, hizkuntza-politika egitea dela. Etxebizitza-politikaz hizkuntza-politika egiten da, osasungintzaz ere, hizkuntza-politika egiten da, turismoa, merkataritza, herrizaingoa... Sail guzti-guztietan egiten da hizkuntza-politika, euskararen aldekoa izan daitekeena edo kontrakoa. Beraz, ez dago jarrera neutralik, kasu guzti-guztietan existitzen da hizkuntza-politika, oso gutxi baitira pertsonen artean hizkuntza erabili gabe burutzen diren ekintzak.

Horregatik, oso garbi izan behar dugu, zer ezaugarrik definitzen duten hizkuntza-politika egokia eta horren arabera lan egin. Hona hemen, beraz, hizkuntza-politika egoki batek izan behar dituen ezaugarriak:

• Toki Administraziotik Administrazio Nagusirainokoa, izango da hizkuntza-politika kasu guztietan eraginkorra izango bada. Ezin da orain arteko egoerarekin segitu, non Administrazio bakoitzak egoki ikusten duen politika aplikatzen baitu. Hizkuntza-politika planifikatua eta koordinatua behar da indarrak metatzeko eta eraginkorragoa izateko. Administrazio bakoitzak bere bidea jorratzea bide ahula da eta ondorioz, errealitate tamalgarri hori ekidin nahi badugu estuki koordinatu behar dira abiatzen diren politikak.

  Normalizazio-prozesu batek hizkuntza-egoera irauli behar du eta, eraginkorra izango bada, gizarte osoari eragin behar dio. Beraz, Administrazio guztiak daude inplikaturik. Administrazioen artean eskuduntza-banaketa egiten dute kudeaketaren eraginkortasunaren ikuspuntutik, hori dela eta, Administrazio bakoitzak kudeatzen duen eskuduntza horietako bakoitza euskararen normalizazio-prozesuaren zerbitzuan jarri behar du. Funtsezkoa da era koordinatuan lan egitea eta kasu guztietan normalizazio-prozesuaren beharrek administrazioaren autonomia eta antzeko kontzeptuen gainetik egon behar dute. Une bakoitzean eta leku bakoitzean dagokiona egin behar da, era planifikatuan eta koordinazio estuan; horrela ez egiteak normalizazio-prozesua bera baldintzatzen baitu. Normalizazio-prozesuak Zuzendaritza politikoa izan behar du, organigrama orokorreko gailurrean kokaturik gainerako Sailetan zuzen eta nabarmenki eragiteko modukoa.

  Zuzendaritza horrek izaera exekutiboa izango du eta bere barnean bi adar: alde batetik, teknikoak, prozesuaren bilakaera etengabe ebaluatzeko, nazioarteko esperientziak aztertu, egokitu eta, hala balegokio, indarrean jartzeko, aplikatzen diren estrategien eraginkortasuna neurtzeko eta abarretarako; eta bestaldetik, soziala, euskararen normalizazioaren alde modu eta forma desberdinez ari diren taldeen, enpresen eta norbanakoen ahotsa entzun, haien esperientziaz baliatu eta ezinbestekoa izango den ekimen soziala indartu eta erabiltzeko. Zuzendaritza politikoa, soziala eta tekniko batek gidatuko du, beraz, normalizazio-prozesua eta horrek berak gidatu behar du Administrazio desberdinek egin behar duten politika.

• Sektoreen eta Sailen artekoa izatea da hizkuntza-politika egokiaren beste ezaugarri bat. Euskararen normalizazioa ez da kultura edo hezkuntza, hori baino askoz ere gehiago da, ogasuna, osasuna, herrizaingoa, justizia, ingurumena, merkataritza, aisia, industria, garraioa... ere euskararen normalizazioa dira. Politika guztietatik egiten da hizkuntza-politika eta soilik horrela lan eginez normalizatuko dugu euskara. Administrazioek diruz laguntzen duten edozein proiektu edo jardun hizkuntza-politika izango dira baldin eta hizkuntza-irizpideak ezartzen badira. Politika guztien bitartez egin daiteke hizkuntza-politika. Bestalde, hizkuntza-politikak orekatua izan behar du, hau da, gizarteko sektore bakar batean soilik eragiten badugu (gazteak, emakumeak, langileak...) prozesua desorekatu eta eraginkortasuna galtzen da. Adibidez, belaunaldi berriei soilik begiratzen dien politikak nekez lortuko du normalizazioa, alor sozio-ekonomikoa ahazten duenak ere ez du lortuko, helduen funtsezko papera ahaztu eta mespretxatzen duenak ez du helburua lortuko. Sektore eta Sail guztietan eragin behar da, ezinbestean, alor batean irabazten duguna ondokoan gal ez dezagun. Gizartea unitate konplexu oso bat da eta horrelaxe diseinatu behar da politika ere.
• Helburu eta epe zehatzak dituena da hizkuntza-politika egokia. Hizkuntza-politika zerbait baldin bada, politika planifikatua da, ezin da bestela kudeatu, egite hutsak ez gaitu helburura gerturatzen, euskararen aldeko egite huts ez planifikatuak gure kontra doan denbora faktoreari negatiboki eragiten dio. Lehenengo eta behin, azken helburua definitu behar da, definizio argia, gardena, denok ulertzeko modukoa behar dugu, ezinezko sozialik gabea. Helburu horretara iristeko eman beharreko pausoek, horiek eman ahal izateko epeek eta bitartekoek eta abarrek unitate zatiezina osatzen dute. Arestian esan bezala, jardute hutsak ez gaitu helburura hurbiltzen. Normalizazio-prozesuak diseinu teorikoa izan behar du gauden momentutik hasi eta helbururainoko bidea egingo duena. Gizarte-bilakaeraren arabera, berrikusi beharko dira helburuak eta epeak baina, edozein kasutan, zehatz-mehatz ezagutuko beharrekoak izango dira.

  Gaur egun hauxe da hizkuntza-politikak duen hutsunerik nabarmenetako bat. Ez da lan egiten epe zehatzekin, euskaldundu beharreko alor bakoitza jardun amaigabean dago murgilduta. Beti ari gara, beti gaude atzo baino hobeto baina ez dakigu noiz iritsiko garen helmugara, ez maila estrategikoan ezta taktikoan ere. Alor garrantzitsu asko batere eperik eta jardunik gabe ditugu herritarren borondate hutsaren eskuetan galduta. Alor askok ez dute atzean politika eraginkor bat eta horrek politikari berari noraeza ezartzen dio. Kosta ala kosta gainditu egin behar da horrela lan egiteko ohitura.

• Baliabidez ongi hornitua behar du hizkuntza-politikak. Hala ere, ez da alferrik ordaindu behar, faboreko laguntza hutsa da berez egin behar denarengatik dirua ematea. Beraz, garrantzi handikoa da politika definitzen duten bi elementuen artean oreka bilatzea, araua eta laguntzaren artekoa, alegia. Euskaldun bat kontratatzeko aukera genuenean erdalduna kontratatu eta gero hura euskalduntzen dirutza inbertitzea, izenik gabeko diru-xahuketa da. Baliabideen bitartez, normalizazioak ezinbesteko dituen bideak azkartzeko eta proiektuak sortzeko aukera bilatu behar dugu, hau da, arauaren bitartez lortzeko aukerarik ez dugun hori lortzeko. Edozein politikatan ezar daitezke hizkuntza-irizpide argi eta garbiak dituzten diru-baliabideak; beraz, horrela, biderkatu egingo da inbertsioen eraginkortasuna.

  Gastatzeko moduari buruzko hausnarketa zabala egin behar da eta beldurra galdu behar diogu eskubideen berme juridiko legalari, beste gauza batzuen artean hizkuntza-eskubideak ere giza eskubideak direlako.

• Norbanakoak eta espazioak euskalduntzeari begirakoa da hizkuntza-politikarik egokiena. Huts handia da pentsatzea norbanakoak euskalduntze soilarekin gizarte-espazioak ere euskaldunduko direla. Hitz egin dugu jada horretaz eta ikusi dugu orain arteko hizkuntza politika gidatu duen ideia nagusia izan dela, ideia guztiz okerra bestalde, txostenak berak aitortzen duen bezala. Ezagutza unibertsalera iritsi behar dugu ahal bezain azkar eta prozesu hori garatzen den une berean espazioak irabazi behar dira euskararentzat oraingo euskaldunak etorkizunean ere izango badira.

  Une guztietan, norbanakoek zer motibazio duten, zer oztopo aurkitzen duten aztertu behar da eta, era berean, espazioak euskalduntzeko unean ere, zer motibazio sozialekin egiten dugun topo eta zer oztopo aurkitzen dugun ere aztertu behar dugu. Ezagutza unibertsalizatzeko bidea jorratzen dugun neurri berean gizartean espazioak irabazi behar dira erabilera areagotzeko, hauxe da hizkuntza politika egoki baten diseinuan beti presente izan behar dugun ideia. Beren burua elikatzen duten bi bide dira: ezagutzeak erabiltzeko aukera irekitzen du eta erabiltzeak ezagutzeko gogoa pizten du baina, era berean, zirkulua ez bada norabide horretan ari alderantzikatu egiten da joera normalizazio-prozesuaren kaltetan. Norbanakoak motibazioz iristen dira ezagutzara eta horiek sorburu desberdina izan dezakete eta espazioak funtsean hizkuntza-politikaz euskalduntzen dira, zailagoa baita motibazio kontzeptua talde bati egokitzea.

• Erabilera sozial normalizatua da kasu guztietan hizkuntza-politikaren helburua. Ez da inoiz ezagutza unibertsala izango bakarrik, ezagutza unibertsalak berez eta bakarrik ez baitu erabilera soziala bermatzen. Gizartean zirkuitu handi bat osatu behar dugu, gero eta jendetsuagoa dena, gero eta erakargarriagoa eta jardun politiko, ekonomiko, kulturala eta soziala eraldatzeko gauza izango dena, bere erakarpen-indarrez. "Euskaldun bat = erabiltzaile bat" formula beteko da zirkuitu erakargarri bat sortzeko gauza garen unean eta hori hizkuntza-politika eraginkorrak bakarrik lor dezake.
• Instituzioekin eta gizarte-eragileekin egoki koordinatua behar da hizkuntza-politika. "Konplizitatea" da harremana hobekien definitzen duena. Normalizazio-prozesuak dimentsio politikoa eta soziala du, dagoneko esan dugun bezala, eta biak egoki uztartzea ezinbestekoa da helburura iristeko. Bi dimentsioak estuki erlazionaturik daude, errealitate sozialek jardun politikoa baldintzatzen dute eta jardun politikoak gizartea eraldatu egiten du; ondorioz, herri-ekimenak eta ekimen politikoak batera ibili behar dute protagonismo-nahia eta interes propioak alde batera utzita. Nolanahi ere, garbi utzi behar dugu, Administrazioek bakarrik ezingo luketela euskararen normalizazioa bermatu eta herri-ekimenak ere, bestalde, ezinezko duela bere jardun propio soilez helmugara iristea. Euskararen normalizazioa bi indar horien lankidetza estutik etorriko da betiere.

  Azken 25 urte hauetan ezagutu ditugun harreman desegokiak bukatu beharra dago. Hizkuntza-politika Instituzioen ardura dela esateak ez dakar inplizituki haiena bakarrik dela esatea. Normalizazio-prozesua fenomeno soziala da, konplexua, gizartea bere osoan inplikatzen duena eta, ondorioz, etengabeko komunikaziotik, lankidetza zintzotik, konplizitatetik eraiki behar da hizkuntza politika eraginkorra izango bada. Kontrol-nahiak, bikoizketak, eta abar, ez da inondik inora, euskararen normalizazioak behar duen harremana Administrazioaren eta herri-mugimenduaren artean.

• Ikuspegi osoa duena da hizkuntza-politika egokia. Sektore batean, alor batean, hartzen den erabakiak eragina du beste sektore edo alor batean; hartzen ez diren erabakiek ere eragina dutela esan behar dugu, dagoeneko azpimarratu dugunez. Errealitate hori normalizazio-prozesuaren alde erabili behar da, traktore lana egingo duten erabaki estrategiko garrantzitsuenak zein diren ongi zehaztuz. Horiek ongi kudeatuz prozesua azkartzeko aukerak handitu egiten dira, dudarik gabe.

  Orain arte ezagutu dugun hizkuntza-politikak ez du ikuspegi oso hori izan. Ez da aurreikusi, esate baterako, euskaldundutako belaunaldi berriak lan-mundura pasatzen direnean haien euskalduntasuna garatzeko aukerarik ez zutela eta, ondorioz, ikasitakoa galduko zutela askok eta askok familian euskara erabiltzeko aukerarik ez izateagatik. Ez da aurreikusi, Hezkuntza Sistemak irakasle euskaldunak behar zituela eta gaur egun oraindik ere Magisteriotik gaztelaniaz bakarrik irakasteko gai diren irakasleak ateratzen dira; berdin gertatzen da osasun-alorrarekin ere, Unibertsitateak ez dira gauza izan behar genituen profesional euskaldunak sortzeko eta gaur egun arazoak ditugu lanpostu batzuk betetzeko; ez zen aurreikusi helduen euskalduntzeak duen garrantzi estrategikoa eta milaka aukera galdu ditugu mugimenduaren parte handi bat bazterturik egon delako urte askotan. Hizkuntza-politikan hartzen den neurri bakoitzak eragina du multzo osoan eta horiek aurreikusi beharra dago eraginkorrak izan nahi badugu.

• Euskal Herri osoan aplikatzeko moduko hizkuntza-politika behar dugu. Hizkuntza-komunitatea zatiturik ageri da une honetan, administrazio desberdinek zatiturik eta hizkuntza-politika desberdinek zatiturik. Beraz, behar beharrezkoa da komunitate osoari eragingo dion politika egitea. Hizkuntza-politikak izan behar dituen helburu orokorrek errealitate soziolinguistiko bakoitzaren araberako egokitzapena izan behar dute, erritmoak eta estrategiak lekuan lekuko errealitatearekin ezkontzeko. Bestalde, hizkuntza-politika burujabea behar du normalizazio-prozesuak, bertakoek bertan sortua, inolako kanpotiko esku-hartzerik gabea.
• Azkenik, esango dugu, politika egokiaren ardatz garrantzitsuenetariko bat Hizkuntza eskubideen bermea dela. Egoera gutxituan dagoen hizkuntzaren hiztunen hizkuntza-eskubideak etengabe urratzen dira egoeraren beraren ondorioz. Hizkuntza-politikak, beraz, eskubide horiek betetzea izan behar ditu helburu eta lehentasun normalizaziora iritsi baino lehenagoko tarte-helburu gisa.

Honaino hizkuntza-politika egokiak eta eraginkorrak, gure ustez, izan behar dituen ezaugarri nagusiei buruzkoa. Hala ere, hizkuntza baten normalizazioa hizkuntza-ohiturak aldatzeko norbanakoen eta kolektiboen borondateak mugitzea den neurrian, komenigarria da oso kontuan hartzea hizkuntza batean irautera edota ikastera eramaten gaituzten arrazoiak zein diren. Aztertu behar dugu ere, hizkuntza-politikak nola eragin dezakeen borondate horietan, nola erraz ditzakeen bideak eta nola neutraliza ditzakeen kontrako indarrak.

Lehentasunak non jarri

Nonbaitetik hasi behar da euskararen normalizazio-prozesua bizkortzeko ahaleginetan. Hori dela eta, behar beharrezkoa du euskararen normalizazioak lozorrotik aterako duten talka-neurriak hartzea bide egokian jartzeko. Hona hemen, beraz, lehentasuneko hainbat neurri eraginkor hizkuntza-politikak behar duen norabide-aldaketa egiten hasteko:

1. Ereduak gainditzea
   • Hezkuntza-sistemak belaunaldi berriak oso-osorik euskaldundu ditzake eta euskaldundu behar ditu, etorkinak barne. Erreforma handi eta sakon bat eskatzen du horrek, baita inbertsio handia ere. Argi dago, orain arte metatu ahal izan dugun esperientziak garbi adierazten digula bidea zein den eta lasai aski esan liteke ez dugula inolako eragozpen zientifikorik hezkuntza-sistemak belaunaldi berriak osorik euskaldundu ditzan. Argi eta garbi dago, borondate politikoak, ez sozialak, sortzen duen egoera dela; ondorioz, hizkuntza politikaren ardura da euskara ezagutzeko eskubidea bermatzea. Ozen esan behar dugu ez dagoela erabilera-tasa handitzerik ez badugu pauso eraginkorrik ematen ezagutzaren unibertsalizaziorantz eta ozen aldarrikatu behar dugu hori posible dela.
2. Hizkuntza-politikarentzat lehendakariordetza sortzea
   • Hizkuntza-politika sailartekoa eta sektoreartekoa da. Sail batera zokoratzea, hura edozein izanik ere, Hezkuntza zein Kultura, desegokia da. Hizkuntza-politika Sail guztiek egiten dute, dagoeneko egiten dute, hainbat aldiz esan dugun bezala, ez egitea ere politika egitea baita. Beraz, prozesua organigrama instituzionalaren gailurretik gidatu behar da, botere exekutiboz, beste politika batzuekin egiten den bezalaxe.
3. Administrazioaren euskalduntzea
   • Administrazioa euskalduntzea garrantzitsua da, ez bakarrik herritarrok zerbitzu asko jasotzen dugulako, baizik eta eredua delako alor sozio-ekonomikoan nagusiki. Administrazioa epe onargarri batean euskalduntzeko helburua betetzen badugu, jorratu beharreko bidea erakusten dugu eta horrek kasu guztietan borondateak erakartzen baititu.
   • Administrazioaren euskalduntze-data finkatzea. Administrazioa noiz arituko den euskaraz ezagutu behar da. Ez dugu arrazoirik ikusten prozesu horretan 15 urte baino gehiago emateko.
   • Euskaldunek eta euskaldundutakoek euskaraz lan egitea. Euskarazko zirkuitua sortzea inplikatzen du horrek. Euskaldunek euskaraz lan egin behar dute, era berean euskaldunak euskaraz artatuz zirkuitu horren barruan. Horixe da hizkuntza-eskubideak bermatzeko modua. Prozesua beraz, euskarazko zirkuitua etengabe handitzea da Administrazioak euskaraz lan egin arte.
   • Kontratazio berri guztietan lanpostuari dagokion euskararen ezagutza ezinbestekoa izatea. Hau da, Administrazioan lan egiteko bi hizkuntza ofizialak ezagutu behar direnez, ez da kontratatuko euskara ez dakienik.
   • Arduradun politikoek euskalduntzeko 2-3 urteko muga izatea. Arduradun politikoak eta hautazko karguek epe horretan bermatu behar dute euskaraz lan egiteko bidea dutela. Izan ere, alferrik arituko ginateke langileen euskalduntzeaz arituko bagina soilik, komunikazio behar handiak sortzen baitira arduradun politikoen eta kargu hautatuen inguruan, eta horien euskalduntasun faltak euskaraz lan egitea eragozten du.
   • Plangintzaren ebaluazioa gardena eta publikoa izatea. Abian jartzen diren prozesuek Sail guztietan gardenak eta maiztasun jakin batekoak izan behar dute.
   • Administrazioen hornitzaileei hizkuntza-irizpideak eskatzea. Administrazioak bere inguruan sortzen dituen mota guztietako interesak baliatu behar ditugu euskalduntzea azkartzeko eta horretarako hornitzaileei hizkuntza-irizpideak jartzea bide erraza eta eraginkorra da.
   • Diru-laguntzak jasotzen dituzten enpresa eta gizarte-eragileei hizkuntza-irizpideak eskatzea. Hori ere bide erraza eta eraginkorra da euskalduntzeak azkartzeko.
   • Azpi-kontratazioetan euskarazko zerbitzua bermatzea.
   • Administrazioa euskaldundu bitartean euskaraz funtzionatuko duen zirkuitua sortzea.
   • Sortzen diren egitura berri guzietan (administrazio-atalak, erakunde publikoak, esaterako, enplegu-bulegoak...) hasieratik euskara lan-hizkuntza izatea.
4. Lan-mundua euskalduntzea
   • Bertan jokatzen dugu euskalduntzearen etorkizuna. Gai bagara alor sozio-ekonomikoan pauso sendo eraginkorrak emateko, orduan bakarrik irabaziko dugu etorkizuna. Horregatik, arreta bereziz aztertu behar ditugu alor horretan aplikatzen diren politikak. Hona hemen neurri interesgarri batzuk bidea jorratzen hasteko:
     • Publizitate- eta etiketa-legea sortzea euskaraz editatzen direla bermatzeko.
     • Lan-mundua euskalduntzeko Fundazioa sortzea, baliabide ugariak dituena eta inplikatutako 4 sektoreak bertan daudela: Enpresetako ordezkariak, Sindikalgintza, Euskalgintza eta Administrazioa.
     • Q eta ISO kalitate-agirietan euskarazko zerbitzua eskaintzea erabakigarria izatea. Gaur egun nekez eskain lezake enpresa batek kalitatezko zerbitzua euskaraz ere eskaintzen ez badu.
     • Enpresetan normalizazio-planak abiatzeko erraztasuna ematea.
     • Lan Sailak eskaintzen dituen zerbitzuak euskalduntzea.
     • Lan-mundua zinez euskaldundu ahal izateko, atal guzietan hizkuntza-irizpideak ezarri edo baloratzea: diru-laguntzak ematerakoan (enpresa berriak, industrialdeak, informatika, webguneak...), enpresa berriak sortzen laguntzerakoan, berrikuntza-prozesuak laguntzen dituztenean, etab.
     • Enpresa berriak sortzen laguntzen duten erakundeetan eragitea, sorreratik enpresa euskaldunak izan daitezen bermatzea: kooperatibak, merkataritza ganberak eta abar.
     • Gizarte Ekonomian euskararen erabilera handitzeko laguntzak eskaintzea.
     • Industria Sailak homologatzen dituen eta zerbitzu publikoa eskaintzen duten enpresei (igogailuak, ibilgailuen azterketa teknikoa, prebentzioa...) hizkuntza-irizpideak ezartzea.
5. Euskara berezkoa, lehentasunezkoa eta ezagutu beharrekoa izendatzea

   Gaur egun euskarak duen estatusa desorekatua da gaztelaniak duenarekiko. Hizkuntzen arteko oreka garrantzi handikoa da estatusaz ari garenean. Izan ere, gaur egun gaztelania ezagutu beharrekoa izatea eta euskarak estatus hori ez izateak, eragozpen ugari sortzeaz aparte, egin daitekeen hizkuntza-politika baldintzatu egiten du. Behin estatus hori zehaztu ondoren arkitektura juridikoa bere osoan aztertu beharko litzateke. Honako hauek erreforma presazkoa beharko lukete:

   • Honako lege hauek egokitzea edo sortzea:
     • Estatutua hizkuntzaren estatus berri egokia jasotzeko.
     • Euskararen legea estatus berri horretara egokitzeko.
     • Kontsumitzailearen legea kontsumitzaileen hizkuntza-eskubideak bermatzen ez dituzten enpresak santzio-bidez legea betearazten laguntzeko.
     • Publizitate- eta etiketa-legea sortzea produktuen informazio guztia euskaraz izan dadin bermatzeko.
     • Udalen legea udalerri euskaldunen jarduna babesteko.
     • Hezkuntza-legea sortzea euskalduntzearen helburua bermatzeko.
     • Hauteskunde-legea hautagaiei euskararen ezagutzaren kuota ezartzeko.
     • Komunikabideei euskararen kuota ezartzeko legea.
6. Helduen euskalduntzearen laguntzak handitu doakotasunerako bidean

   Helduak ez dira galdutako belaunaldia. Gaur egunean jokatzen dugu euskararen etorkizuna eta ondorioz, helduek zeregin garrantzitsua dute eredugarriak izan baitaitezke atzetik datozenentzat. Euskarak Hezkuntza-sistemaren bitartez ikasteko aukera izan ez dutenentzat doakoa izan behar du eta, gainera, mota guztietako erraztasunak eman behar zaizkie hori posible izateko, batez ere, lan arloko ordutegiaren malgutasunari dagokionean.

   Bestalde, motibazio pragmatikoak direnez helduak masiboki euskarara erakartzeko dugun biderik eraginkorrena eta horiek hizkuntza-politikak sortzen dituenez erabaki estrategiko batzuk hartu beharko dira (Funtzionario izateko euskararen ezagutza ezinbestekoa izatea, Administrazioarekin harremanak dituzten enpresek euskarazko zerbitzua bermatu behar izatea, euskarazko zerbitzua bermatzea azpikontrata guztietan...) eta bereziki aztertu erabaki horiek hartu baino lehenago sektorean izango duten eragina emaitzaren arrakasta ziurtatzeko.

7. Kuotak hedabideetan

   Eskubidezkoa da informazioa euskaraz jasotzea mota guztietako hedabideetan. Hori dela eta, erabilera kuotak ezarriko zaizkie EAEn lan egiten duten hedabide guztiei eskubideok bermatzeko bidean.

8. Euskararen aurrekontua gutxienez bikoiztea
   • Normalizazio-prozesuak norbanakoei eta gizarte-eragileei sortzen dizkien zama eta neke ekonomikoak arintzeko zerga-kenketak ezartzea.
   • Euskalgintzari enpresa kreditu finantzatuak, kreditu bigunak emateko laguntzak, enplegua sortzeko laguntzak, fondo galduko kredituak, azpiegiturak sortzeko laguntzak, teknologia berriak inplementatzeko laguntzak... sortzea.
   • Diru-laguntzak garaiz banatzeko konpromisoa.
   • Sail guztiek euskalduntzeari dagokion diru sail berezitua izango dute, gardentasuna bermatzeko xedearekin.
9. Unibertsitatea eta Lanbide Heziketaren eskaintza osorik euskalduntzea
   • Lanbide Heziketako praktikak egiten direnean euskaraz egitea ahalbidetzen duten enpresei onura fiskalak eskaintzea.

Zimentarriak eta erronkak

Dokumentuaren bigarren parteak hainbat hausnarketa eskatzen du zabaltzen dituen ideia batzuen inguruan. Guri behintzat pasarte askok zer pentsatua eman digute eta hausnarketa horiek konpartitu nahiko genituzke eztabaida argitu nahian. Hona hemen:

1. "Herritar gehienen borondatera eta gogora egokitu behar da arian-arian gorpuzten den hizkuntza politika".

Hizkuntza-eskubideak bermatzea ez da "joko demokratikoan" kokatzen den zerbait. Oso garbi izan behar dugu gaur egun, eskubideok sistematikoki urratzen direla eta egoera hori bukatzeko politika eraginkorrak behar direla. Dudarik gabe, hartu beharreko neurriak onar daitezen populazioaren sektore handi batzuen aldetik neurrien zergatikoa ongi azaldu behar da, baina, edozein kasutan, hizkuntza-politika ardazten duen kontzeptua eskubideen bermea da.

Bestalde, bitxia gertatzen da printzipio hau hizkuntza-politikari aplikatzea eta ez bestelako politikei. Inork ez du esaten, esate baterako, etxebizitza-politika herritar gehienen borondatearen arabera egin behar dela, edo ogasun-politika edo garraio-politika. Kasu horietan interes orokorraren aipamena egiten da. Zer da bestalde, interes orokor handiagokoa hizkuntzaren normalizazioa baino?

2. "Behar-beharrezkoa da gero eta jende gehiagorentzat hizkuntza erakargarri, atsegin eta naturala izatea".

Hizkuntza guztiak dira berez, atseginak eta naturalak. Inork ez du hizkuntza baten aldeko pausoa ematen halako edo bestelako hizkuntza atsegina eta naturala delako. Erabaki horiek ikuspegi pragmatikoz hartzen ditugu, hau da gure bizitza normalean beharrezkotzat jotzen dugulako hizkuntza ezagutzea. Ikusi, bestela, ingelesaren fenomenoa diogunaren adierazgarria delako. Ingelesaren alde pragmatikoa da erakargarri egiten duena, internet, turismoa, bibliografia... denak du ikuspegi praktikoa.

Euskarara, beharrezkotzat jotzen duenean, hurbilduko da herritarra eta hizkuntza gutxituaz ari garenean hizkuntza-politika eraginkorrak bakarrik lor dezake hori. Ingelesaren beharrezkotasuna induzitua da, dudarik gabe. Erabaki estrategiko askoren emaitza da, hizkuntza horri dagokionez, gaur dugun ikusmolde hori eraiki duena. Euskararekin, beraz, bide bera jorratu behar dugu, hau da, beharrezko bihurtuko duen hainbat erabaki estrategiko hartu behar dira. Horrek aldatuko ditu motibazioak.

3. "Gaur egun gure gizartean elebidunak, kasu askotan, uko egin behar izaten dio hizkuntza-aukera baliatzeari".

Gaizki formulatutako esaldia da. Izan ere, elebidunak ez dio inoiz uko egiten hizkuntza-aukerari beste gauza batzuen artean bi dituelako. Euskaldunak bai egin behar izaten dio uko bere euskalduntasunari, elebakarraren diktaduraren eraginez. Beldur handia diogu errealitatea deskribatzeari, izan ere, elebakarraren diktadura da arazoaren sorburua, bere ezjakintasunak behartzen gaitu euskara ez erabiltzera, haren ezjakintasuna da inposizio-biderik gogorrena. Gogoratu behar dugu, XXI. mendearen hasieran oraindik ere, elebakar askoren moduak euskaldunekiko onartezinak direla eta haien jarrera zurrunak emozionalki kalte egiten digula, euskararen aldeko hautu librea erabat baldintzatuz.

4. "Esaten da ez dela munduan benetan elebiduna den gizarterik, argudiatzen da elebitasun simetrikoa ez dela inon gertatzen eta hori hemen ere ezinezkoa dela". "Elebitasun simetrikoari dagokionez, ez dakigu benetan eraiki ahalko dugun baina nahitaezkoa da posible balitz bezala jardutea".

Argudiatzen da eta gainera, aditu guztiek onartzen duten zerbait da. Elebitasun simetrikoaren aldarria alor politikoan eta ezjakin askoren ahotan soilik kokatzen da. Elebitasuna fenomeno pasakorra da, une historiko jakin batean gertatzen dena, hizkuntza bat ordezkatze-prozesua jasaten ari denean. Beraz, bukaerako helburu bezala inoiz beteko ez den zerbait definitzea, ez da egokia. Elebitasun asimetrikoa aldarrikatzea ezinezkoa izango dela jakinda, ez da egokia. Beraz, hemen ere, komenigarria da helburua egoki formulatzea. Euskararen normalizazioak ekarri behar digu egoera bat, non herritar guztiek euskara duten lehentasunezko komunikazio hizkuntza eta, gainera, nahi dituzten hizkuntzak ezagutzen dituzte beren garapen pertsonalerako egokiak jotzen dituzten neurrian. Hori da normalizazioaren formulazio egoki bat.

5. "Ezinezkoa da euskal gizarte elebakarra".

Ezinezkoa ez da. Badira gizarte elebakarrak, beraz ez dugu arrazoirik ikusten ezinezkoa izateko. Beste kontu bat da desiragarria ote den. Argi dago ezetz, guk behintzat herritar eleaniztunez osaturiko gizartea nahi dugu, non euskara den ohiko eta lehentasunezko komunikazio hizkuntza.

6. "Testuinguru horretan euskara hedatzearen aldeko politika neurtu egin behar dugu, hiztun-elkartea bera ahuldu nahi ez badugu".

Aldrebeskeria nabarmena da ideia hori. Gaur egun euskararen erabilerak duen arazorik handiena ezagutza-tasa urria den neurrian, nola izango da hiztun-elkartea ahultzeko bidea ezagutza unibertsalaren aldeko pausoak ematea? Gainera, helburu bezala definitu duten elebitasun simetrikoarekin borrokan dago ideia hau. Belaunaldi berriak oso-osorik euskaldundu behar dira, erabili nahi dutenentzat oztopo eta eragozpen izan ez daitezen. Inork ez luke argudiatu beharko ez dakiela, horrela bakarrik gara genezake eraginkortasunez euskarazko aho-komunikazioa. Beraz, guztiz desegokia deritzogu ideia horri.

7. "Onartu beharra dugu gure gizarte hau ez dela benetan elebiduna izango beste 25 urtean".

Denbora faktorea garrantzi handikoa da. Euskararen normalizazioa prozesu luzea izango bada ere, epeak definitu behar dira eta, ondorioz, hizkuntza-politikaren inguruko hausnarketa egin nahi duen dokumentu batean ez litzateke hitz egin beharko lortuko ez dugunaz, definitu beharko litzateke zer lor dezakegun datozen 25 urteotan eta ildo horretan ekarpenik ez dago. Gure ustez, ordea, ongi lan eginez gero eta hizkuntza-politika eraginkorra abiatuz gero ezagutza unibertsaletik oso gertu egon gintezke. Hitz egin dezagun bada horretaz, defini dezagun helburua eta lan egin dezagun hura bete dadin.

8. "Beldurrik gabe onartu behar dugu, euskararen interesetik begiratuta ez zaigula komeni hizkuntza politikaren diskurtsoa eskubideen inguruan bakarrik ardaztea, eta eskubidea dugulako eta horregatik bakarrik gaztelaniaz dagoen guztia euskaraz ere jartzen saiatzea". "Beldurrik gabe, onartu beharko genuke etorkizuneko gizartean ohikoa izango dela hizkuntza bakoitzak bere erabilera-eremuak izatea".

Beldurra eta beldurraren aipamena. Ez dugu beldurrik ezer onartzeko baina, ez dugu konpartitzen ideia beste elementu batzuek ardaztu behar dutela hizkuntza-politika iradokitzen delako eta, gure ustez, behintzat, hizkuntza-eskubideen bermeak ardaztu behar du hizkuntza-politika. Eskubideak sistematikoki urratzen dira eta egoera hori bukatzeko behar dugu hizkuntza-politika, ez beste ezertarako.

9. "Ateak itxi behar zaizkio ildo politiko eta ideologiko jakinekin euskara lerrokatzeari".

25 urtez etengabe erabili izan den esamoldea da hau. Oso kontzeptu eztabaidagarria da, izan ere, euskararen normalizazioaren kontra dagoenaren ildo politiko ideologikoa baino hitzez alde egon baina praktikan kontra ari denaren ildo politiko eta ideologikoa kaltegarriagoa da euskararentzat. Tesi politiko desberdinetatik euskararen alde ari dena ongi ari da, edozein izanik ere duen motibazio politiko eta ideologikoa. Euskararen aldekoen motibazio ideologiko-politikoak direla beste batzuk erakartzeko oztopo pentsatzea zentzurik gabea da. Gaur egun euskararen normalizazioaren alde edozein lerrotatik lan egin daiteke, borondatea besterik ez da behar, aitzakia guztiak alde batera utzita.

Bestalde, hizkuntza politikaz ari gara, politikoek egiten dute politika eta den-denek dute beren lerroa; beraz, euskara lerrokatzea zer den ez dago batere garbi.

10. "Hemen beti izan ditugu maila batean edo bestean bi hizkuntza".

Gehitu beharko litzateke duela gutxi arte hizkuntza-politika bakarra, euskararen kontrakoa hain zuzen ere. Ez dugu ahaztu behar urte askotan, garai errepublikarretan eta diktatorialetan, baita lehenagoko beste aldi historiko batzuetan ere, kasu guztietan euskara desagertzea bilatzen zuen hizkuntza-politika aplikatu zaigula.

11. "Hizkuntza-politikak balore demokratikoak ditu oinarri eta ez bortxa eta inposizioa", "onartezina litzateke, hizkuntza kontuetan, gauzak bortxaz egitea eta inposizioan oinarritzea, hiztunen eskubidea borondateak bakarrik segurta baitezake".

Bortxa eta inposizioa gaur egun alde bakarrean dago. Garbi utzi behar dugu ideia hau. Euskaldunak dira beren hizkuntza-eskubideak sistematikoki urratuak dituztenak, bortxaz eta inposizioz. Legez ezartzen zaigu gaztelania ezagutu beharra eta hori ez da inposiziotzat hartzen, gure bizitzaren une askotan, etengabe gaztelania erabiltzera behartzen gaituzte eta euskarak alor askotan, inposizioz duen presentzia, hutsaren hurrengoa da. Euskaldunon eskubideak bermatu behar ditu hizkuntza-politikak eta horretarako neurri eraginkorrak behar ditugu eta horietako batzuk nahitaez izango dira inposatzaileak.

12. "Hizkuntza-politika malgutasunean eta progresibotasunean oinarritu behar da. Malgua, neurrikoa, eraso gisa sentitzen ez dena, beti ere integratzailea".

Dagoeneko esana dugu malgutasuna eta progresibitatearen kontzeptuak denbora faktorearekin jarri behar direla ezinbestean harremanetan; bestela, hitz hutsak dira.

13. "Denok ohartu behar dugu, eta onartu, eskubideak, gutxi batzuk kenduta (bizitzeko eskubidea, adibidez) ez direla modu absolutuan gertatzen".

Ez dugu garbi ikusten zergatik onartu behar dugun hori. Bizitza galtzen baduzu dena galtzen duzu eta era berean, euskalduntasuna kentzen badigute ez gara gu; beraz, dena galdu dugu, izana galdu dugu-eta.

14. "25 urte pasatxotan hizkuntza politikaren ildorik eta lorpenik garrantzitsuena, dudarik gabe, irakaskuntza elebiduna izan da".

Ez dago dudarik, lorpenik garrantzitsuena da; beraz, horrek berak definitzen du nola lan egin den beste alor batzuetan. Hala ere, hezkuntza-sistemak EAEn ez du lortzen belaunaldi berriak euskalduntzea, D ereduak bi heren euskalduntzen ditu (16 urterekin B2 maila eskuratzea), B-k heren bat eta A-k inor ere ez du euskalduntzen. Unibertsitateek ez dute oraindik eskaintza euskaldundu, Lanbide Heziketaren egoera tamalgarria da. Egoera hau ezagutuz eta kritikatuz urte ugari eman baditugu ere, oraindik ez da sistema hori eraberritzea lortu.

15. "Administrazioak eskaintzen dituen askotariko zerbitzuetan hizkuntza-irizpideak ezartzea dakar, zalantzarik gabe, boluntarismo oro baztertuz eta besteren artean administrazioko langileen euskararen eskakizuna erabilerarekin uztartuz, ezinbestean".

Langileen eskubideak hizkuntza-eskubideak bermatzeko bidean muga izan dira, azken urteotan, eta proposamenean horrela izatea iradokitzen da. Administrazioak euskaraz noiz lan egingo duen definitu beharko litzateke jadanik, lanpostu guztiek izan beharko lukete derrigortasun-data, eta ez litzateke kontratatu beharko hizkuntza ofiziala den euskara ez dakien inor.

(XABIER MENDIGUREN BEREZIARTU Kontseiluko idazkari nagusia da)

• Idazki hau, Euskara 21 ekimenaren abiapuntu izan den Oinarrizko Txostenari egin zaizkion ekarpenetako bat dugu.

Ildo bereko artikuluak (irakurtzeko gainean sakatu)

• Euskara 21
• Euskararen Aholku Batzordeko kide baten gogoetak
• Gardentasunaren alde
• Ez dopingik, ez eutanasiarik
• Euskara 21
• XXI mende hasierako hizkuntza politikaren oinarriak txostenari iradokizunak
• Egindakoari eutsi eta egiten segi
• Hizkuntza politika berria gazte teknologikoentzat
• Euskara, XXI mendeko hizkuntza bizia, egunerokoa eta noranahikoa
• Euskara 21
• Hizkuntza politikaren oinarriak berpentsatuz
• XXI. mende hasierako hizkuntza politikaren oinarriak txostenari ekarpenak
• HP21: Oinarrizko Txostena irakurri ondoko zenbait ohar

Inprimatu

Erantzun