|
Egin klik hemen INPRIMATZEKO |
Ekaitz Santazilia (Euskal Filologia ikaslea) / Hizkuntza / 2007-03-07 / 07:00
Hitanoaren erabileraz luze mintzatzen da jendea: galtzen ari dela, oker erabiltzen dela, berreskuratu behar dela, sexista dela eta abar. Ez naiz horiek baloratzen hasiko, hitanoaren erabilera esparruari heldu nahi diot. Aspalditxo nire blogean (Euskofilia-n) aferaren berri eman nuen baina orain egun batzuk UPV-EHUko Euskal Filologia irakasle batek gaia gogorarazi zidan eta iritzi gehiago bildu nahi nituela ondorioztatu nuen. Ikus dezagun zertan den nire zalantza.
 | Inprimatu |
Pello Salaburu / 2007-03-07 / 08:44
Nik ez diat, Ekaitz, hire zalantza argituko, nahiz eta egiten duan proposamena aski bidezkoa ikusten dudan. Hirea irakurri diat, eta ohar hau idaztea erabaki diat, ororen gainetik, gustua ere ematen baitu gauza bat hain txukun, argi eta errespetuz idatzia ikustea. Horregatik zorionak. Eta noizbait elkarrekin egoten bagara, ez izan inolako zalantzarik: hire hitanoa lasai asko erabil dezakek nirekin. Nik ere halaxe eginen diat eta, hirekin.
(PELLO SALABURU hizkuntzalaria eta euskaltzaina da)
Roberto Manjón / 2007-03-07 / 14:52
Hitanoaren erabilerarekin, beste gai askorekin bezala, Mediterraneoa deskubritzen ibiltzen dira euskal hizkuntzalari batzuk (linguistak?) eta euskaltzale ugari. Nire ustez, hitanoaren gaiari ematen zaion tratamenduan aurki dezakegu mundu horretako zentzugabekeriarik handienetako bat, haren gabezien erakusgarri edo lagin argi bat. Horregatik, zoritxarrez, ez nau harritzen Euskaltzaindiak arauak ematen eta beste batzuk tesiak egiten ibiltzeak.
Izan ere, hitanoa bezalako formak normalak dira hizkuntza askoren behe-mailako erregistroetan, familian, lagunartean, eskuarki, gizarte maila apalean. Espanieraz ere ohikoak izan dira, eta literaturan sarritan jo da horietara jatorri baxuko herritarren hizkera islatzeko.
Ematen du, bestalde, espainieraren inguruko linguistikak ez diola toki handirik eman gai horri, baina berton toki handiegia eta desegokia eman izan zaio. Gaineratu behar da espainiera estandarra, bernakuluaren kaltetan, zenbat eta gehiago hedatu den, orduan eta mugatuagoa eta arraroagoa bihurtu dela adizki etikoen erabilera. Ziur aski, gauza bera gertatuko da euskerarekin: zenbat eta "euskara" gehiago, edo "euskera" gutxiago, orduan eta hitano gutxiago.
Azken finean, hitanoa gertuko harremanen erregistro informaleko osagai gramatikaletatik bat da, informala denez, berez osagabea eta aldakorra. Horregatik, hitanoak berezkoa du paradigma partzialak eta herri batetik beste batera diferenteak, adierazkortasunak agintzen duenez gero.
Nola da posible berez informala den zerbait estandarizatzea, alegia, formal bihurtzea? Aditz paradigmak osatu behar direla eta berdindu behar direla? Bestela galduko direla? Zirkuluak karratuak ez diren bezala, hizkera informalaren ezaugarriak ez dira formalarenak. Euskara batuaren hitanoa zirkulu karratua da. Simil bat jarriko dut. Pertsona batzuk heriotzaren oso beldur dira, eta horregatik ezin dute bizitza jasan. Heriotzaren beldurrez, bere buruaz beste egite dute. Hitanoarekin berdin. Euskara batuak hitanoa hiltzen du iraun dezan, berdina eta osoa izan dadin, labur esanda, hitanoa izan ez dadin.
Euskaldun batentzat euskara batuaren hitanoa formala da, ez da bere intimitatekoa. Jakina, gero eta gehiago dira euskara batua bernakulutzat duten euskaldunak, hala ere, estatistikek dioten baino askoz gutxiago. Baina "euskaldun" horiek, noizbait euskaldun osoak izatera heltzen badira, bere gertuko komunitatean sortutako erregistro informalaren ezaugarriak jasoko dituzte, ez Euskaltzaindiaren eredura idatzitako liburuetatik. Haiek esango dute (lukete) nolakoa den.
García Lorcak ezin izango zuen "El Romancero gitano" idatzi bere pertsonaien ahoan adierazkortasunez betetako forma etikoak jartzeko aukera izan ez balu, jakina, guztiz informalak. Gaur egun, euskal idazleek oso literatura txarra sortuko dute, bere pertsonaiek euskara batuaren hitanoa erabiltzen badute, pertsonaiok ezin izango baitira munduko inorekin identifikatu; eta ez da aitzakia literatura fikzioa dela argudiatzea, non eta literatura fantastikoa ez den. Tamalez, euskal idazle batzuek beti nahastu dute literatura euskara irakasteko testu-liburuekin, eta euskal arau-emaileek, euskal herritarren premiak eta eskubideak inoren bizitza gobernatzeko duten gogo asegaitzarekin.
(ROBERTO MANJÓN LOYOZA, Osakidetzako euskara-teknikaria da.)
Txipi Ormaetxea / 2007-03-07 / 19:30
Ekaitz, hireari ekingo zioat, ez Robertorenari. Hasteko, hire blogean 2006ko azaroan agertu huena ezagutzen nian, eta zinez txalotzen diat hire ekimena.
Gai honetan kontu askotxo zagok, baina bakarraz arituko nauk, h) puntuaz, alegia (asimetria). Iaz gertatutako kontutxo bi:
Ikasleekin dudan harremana alderantziz duk, ni nauk belaunaldi bat pasa zaharragoa. Hor kasuistika zabala duk. Nik batzuekin hika egiten diat, problemarik gabe. Baina aurreiritziek ere indarra ditek: emakumezko (ikasle)ekin nekezago ateratzen zaidak, eta inoiz gertatu zaidak honakorik ere: nik ikasleari ekin eta ekin hika, ustez eta haren herrian hika egiten dela, ohartu arte arrotza zaiola hitanoa.
Eta holako hamaika kontu. Baina besteek ere esan dezatela zerbait.
(jOSE LUIS "TXIPI" ORMAETXEA LASAGA hizkuntzalaria eta Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea da)
Ekaitz Santazilia / 2007-03-08 / 10:23
Aupa!
Lehenik eta behin, mila esker hirurei artikulua irakurtzeaz gain, erantzutera ausartzeagatik.
Nahiz eta ez zaion estuki artikuluan gaiari lotzen, Roberto Manjóni erantzun nahi nioke, ez bainator bat bere iritziarekin, nahiz eta ulertzen dudan:
Zuk diozu:
"zoritxarrez, ez nau harritzen Euskaltzaindiak arauak ematen eta beste batzuk tesiak egiten ibiltzeak".
Niri, ez harritzeaz gain, eskertzekoa dela iruditzen zait. Zeinahi tesi eskertzekoa dela uste dut. Arautu beharrekoa dela ere uste dut, euskara batua ikasi dugunok, eremu erdaldun batean sortu garenok ere badugu hika mintzatzeko eskubidea, baina zein hautatu behar dugu? Abiapunturen bat bederen behar dugu.Kontuan har, oso gutxi direla euskara batuaz mintzatzen direnak eta hika mintzatzen dakitenak, nie inguruan gutxienez. Bai hitanoa ikateko bai euskara bera ikasteko paradigma estandar batzuk egoteak bidea errazten du ezta?
"hitanoa bezalako formak normalak dira hizkuntza askoren behe-mailako erregistroetan, familian, lagunartean, eskuarki, gizarte maila apalean. Espanieraz ere ohikoak izan dira, eta literaturan sarritan jo da horietara jatorri baxuko herritarren hizkera islatzeko."
Ez dut uste espainieraren erregistroak eta euskararenak konpara daitezkeenik, testuinguru desberdinetan erabiltzen direlako. Gainera, hitanoak bederen ez du inolako loturarik goi edo behe mailako izatearekin, estamentu guztietako euskaldunek erabili izan baitute.
"hitanoak berezkoa du paradigma partzialak eta herri batetik beste batera diferenteak, adierazkortasunak agintzen duenez gero."
Ematen du euskara batuari berari, nik bezala beste askok egiten dugunari adierazkor izateko aukera kentzen diozula, hura arautua eta (nahiko) homogeneoa delako. Gainera, hitanoa berezkoa duten tokietan, dudarik gabe, beren hitanoa egin behar dute, gogoan har hitano (edota euskara) batuak ez duela euskalkiaren lekua betetzeko asmorik.
Iruditzen zait ez duzula onartzen batasun linguistiko bat behar dugula baita hitanoan ere, eta noski, hizkuntza batu horin ez da inoiz herri zehatz bateko hizkerarekin bat etorriko. Baina pentsa ezazu, Atxagaren liburu batean (batuan idatzia dagoena, jakina) hika agertzean Altzürüküko hitanoa erabiliko balu, nonbait euskara batukoa arautua ez dagoelako. Ez luke zentzurik, ez?
Ea zer deritzozuen, mila esker hau dena irakurtzera benturatu zaretenei.
ROBERTO MANJÓN LOZOYA / 2007-03-09 / 11:11
Nire erantzunetik ez da berez ondorioztatzen estandarizazioaren kontra nabilenik. Hala ere, gaineratu nahi dut, ikuspegi soziologiko batetik, nire ustez, garrantzitsuenetik, euskara batua txapuza bat dela. Hizkuntza baten normalizazioan alderdi linguistikoa bigarren mailakoa da, eta akats larria da oinarrizko erabakiak filologoen eskuetan uztea, egin den bezala Baina, tira, eredu desegokia iruditzen bazait ere, hor dago, eta funtzio jakinak eduki ditzake; arazoa batuaren erabilera-esparrua zein den mugatzea da.
Euskara batua hizkuntzaren barietate bat da. Bakarra denean, argi dago hizkuntzak gabezia oso handiak dauzkala. Hizkuntza hori, ziur aski, gizartean oso desegituratuta egongo da, funtzionalki oso murriztuta, eta oso berba-errepertorio txiroa izango du. Hizkuntzak barietate eta erregistro desberdinak behar ditu, batzuk, informalak, eta hori da hitanoaren tokia. Gainera, historian, esanak esan, behe-mailako barietate bateko errepertorioa izan da, salbuespen gutxirekin, euskara horixe izan baita.
Jakina, gaztelaniaren eta euskeraren erregistroen artean formazko desberdintasunak daude, baita ikuspegi-aldaketak ere, baina darabilgun gaiari bagagozkio, funtsean, ez dago desberdintasun nabarmenik, kontua gizartearen erabilera-maila baita. Hitanoa, espainieran bezala, herri-mailako hizkeran kokatuta dago eta maila hori dagokio. Egia esan, euskerak bere tradizioan ia ez du bestelako mailarik ezagutu, saio bakan batzuk gorabehera, eta nahiz eta kultura edo gizarte maila jasoko pertsona batzuek erabili. Esan gabe doa testu "jaso" horiek ez direla oso egokiak hitanoa agertzeko.
Ziur aski zuk ikasgelan eta Unibertsitateko irakasleen artean berdintsu hitz egiten duzu, normala denez. Agian, familian eta lagunartean ere bai. Barietate bakarra duzu. Hor dago koska. Euskararen kasuan, hizkuntzaren gabeziagatik gertatzen da hori; beste hizkuntza batzuetan ere gertatzen da, baina goi-mailako gizarte-sektoreen errepertorioaren homogeneitateagatik. Deskribatuta dago goi-mailako gizarte-mailako barietateak direla uniformeenak. Ziur aski, zure inguruan, euskarak ez du inoiz oso errepertorio aberatsik garatuko. Baina, berriro diotsut, hitanoa ez da maila horretako errepertoriokoa, eta ez du zentzurik erregistro informalak formalizatzeak. Ahalegindu zaitezke irakasleen artean hizkera informaleko adierazkortasunezko formak imitatzen, baina sasi-hitano bat sortuko duzu, simulakro bat. Beharbada, zu zeu konturatuta egongo zara formalitate-maila ez dela nabarmenki aldatzen irakasle bati batuaren hitanoz hitz egiten diozunean.
Hain zuzen ere, ETB1eko saio berri batzuen arrakasta berkalulua erabiltzean datza, albiste-emankizunen eta mahai-inguruen hizkerarekin kontrastean. Euskaraz hitz egin nahi duten euskaldun berriek edo bernakulua galdu duten euskaldun estandarizatuek beste bide batzuk bilatu beharko dituzte gertuko hizkera, adierazkorra, bizia, aldakorra sortzeko, inoiz euskara batuak maila horren premia badu. Nolanahi ere, corpusaren plangintzak ezin du arrakastarik eduki aurretik hizkuntzak funtzioak eskuratu ez baditu. Gainera, corpusaren plangintzak zenbait esparrutan ez du zentzurik, adibidez, gazte-hizkeraren eremuan.
Esan gabe doa niretzat herri-hizkera eta gizarte-maila baxua ez direla berez negatiboak, ez eta hizkera jasoa eta gizarte-maila altua berez positiboak ere.
Hortaz, ez dut uste batasuna hizkuntzaren maila guztietan behar denik eta, aitzitik, uste dut hizkuntza "normal" batek maila desberdinak behar dituela. Hizkuntzaren maila batzuk eta estandarra berez dira desberdinak, eta ona da horrela izatea. Edozein hizkuntzatan ikusten dira mailen arteko desberdintasun horiek. Bestalde, hizkuntzen bilakaera trikitixaren antzekoa da: batetik, kulturaren beste arlo batzuetan bezala, gero eta homogeneotasun handiagoa dago, eta estandarra hizkera bernakuluen tokia hartuz doa, sarritan beste hizkuntza baten estandarra; beste alde batetik, desberdintasunak sortzen dira atergabe, inguru metropolitanoetan bereizketa eta bernakulu berriak sortzen dira, agian, estandar baten desestandarizaziotik. Hori berori euskaran geratuko balitz, ezin esan nolakoa izan litekeen, ez baitago aurretik programatzerik: corpus-plangintzak, arrakasta izateko, aurretik funtzio egokiak eduki behar ditu hizkuntzak. Geroxeago berriro itzuliko naiz horretara.
Horrela, akademia batek ezin du bernakulu bat sortu, gazteen hizkera sortzerik ez dagoen bezala. Hizkuntz mailak daude eta ez du zentzurik guztiekin bat egin nahi izateak; gainera, esan dudan bezala, espazio pribatuak inbaditu nahi izatea iruditzen zait. Alferrik, nolanahi ere. Nire irudiko, batuaren hitanoa, Axularren Gero euskara batuan bezala, alferrik dago.
Zilegi bekit gai honi hertsiki lotuta daukadan kezka bati buruz zenbait aipamen egitea. Hautapen linguistiko eta soziolinguistikoen inguruko arazo ideologikoek, zentzu zabalean hartuta, kezkatzen naute, alegia, zein diren joera eta jarrera batzuk sortzen dituzten baloreak, balorazioak, mundu-ikuskerak, gizarte-proiektuak. Horregatik, kezkatzeko modukoa iruditzen zait hizkerak arautzeko gogoa espazio guztietara eraman nahi izatea, mundu guztia eta ahalik eta egoera gehienetan eredu jakin batzuetara mugatu nahi izatea, homogenizazio-zalentasuna. Adibidez, neuk artikulu bat idazten dudanean, sistematiko “euskeraa” erabiltzen badut, eta argitaratzaileak nire aukera zanpatuz “euskaraa” jartzen badu, nire askatasuna murrizten ari da. Hori eguneroko gertakaria da. Zein izan da historian euskera sustatzeko mugimendu gehienen euskarri ideologikoa? Zein izan da akademien berezko euskarri sozio-politikoa, Frantziako aitzindaritzatik hasita? Nazio-estatu bat eraikitzeko asmoak zein neurritan ematen die sostengua batuaren sorrerari eta batuaren neurririk gabeko hedapenari edo Euskaltzaindiaren? Zer toki dute euskararen ideologiek globalizazioaren eta nazio-estatuei eusteko edo nazio-estatu berriak sortzeko tentsioen artean?
Bakoitzak bere aukera egiten du, eta neuk arestian agertu ditudan polo bi horien kontra. Baina aukera hori erabaki eta jarrera bakoitzaren bidez egiten dugu, nabarmena izan gabe. Hizkuntzaren inguruko erabakiak eta jarrerak, kulturaren eremukoak direnez, horretarako egokienetarikoak dira.
Enpin, honekin amaitzen da gai honen inguruko nire jarduna, balizko erantzunengatik ere. Itxaroten dut gutxienez denontzat probetxukoa izatea, onuragarri baita ikuspegi desberdinekin elkarrizketak izatea. Kontrakoa, endogamia kulturala, politikoa edo ideologikoa, bakean eta gustura bizitzeko balio badu ere, espezieak desagertzera darama.
Zoritxarrez. ez dut ulertu Atxagaren inguru gogoeta, eta beste baterako utziko dut. Nolanahi ere, ez da arazo zentral bat, literaturaren inguruko gaiak beti interesgarriak izan arren.
Ondo izan.