|
Egin klik hemen INPRIMATZEKO |
Gotzon Garate / Hizkuntza / 2006-01-16 / 07:00
Lehengo egunean artikulu bat idatzi nuen erabili.com-en, batzuek, euskaraz jakin arren, erdaraz egiten dutela esanez. Erantzun oso argia egin dit Mikel Mendizabalek, Patxi Saezek Azpeititik bikain zuzentzen duen interneteko Web honetan.
Honatx esaten duena. Puntu guztiak jaso ditudala uste dut. Guztiei argitasunak ematea merezi du, horren antzeko salaketak maiz entzuten baitira.
«Nik oso garbi dut zergatik ez den egungo Euskal Herrian euskaraz egiten: Euskara hizkuntza maitagarri bezain traketsa delako».
«Hasteko, euskararen sintaxia inkomunikatiboa da. Esaldi motzak egiteko balio du, baina denok dakigu zenbat arazo sortzen diren esaterako erlatibozko esaldiekin, batez ere esaldi luzeak edo konplikatuak badira».
«Esaldi luzeetan galdu egiten gara». «Nola esan adibidez: "Te podría tocar trabajar en los más de cien ayuntamientos con menos de mil habitantes que hay en Euskadi"».
«Gogoan duguna erabiltzeko arazoak ditugula eta horrexegatik jotzen dugu tresna efizienteago batera, gure kasuan, zoritxarrez, gaztelera».
«Bestalde ezin ahaztu euskal aditza sobera konplexua dela». «Baina ba al dago Euskal Herri osoan hiztun bakar bat euskal aditzak hitzetik hortzera erabiltzen ahal dituena?».
«Gainera ingelesez hitzak monosilaboak izanik, askoz informazio gehiago sartzen dute oso denbora laburrean. Euskaraz ere hitzak sobera luzeak dira eta hau gutxi balitz, atzizkiak erantsi behar dizkiegu, elkarrizketa are gehiago zailduz».
«Nola esan "aceite menos ácido" edo "la democracia es el sistema político menos malo"».
Mikelen erantzun zorrotza irakurrita, hauxe agertzen da. Alde batetik euskara traketsa omen da «erdaratik zerbait itzuli» behar denean.
Hizkuntzak ez dira errazak edo zailak beste hizkuntzetatik erraz edo nekez itzultzen direlako. Edo ez dakitenei ikasteko zail egiten zaielako. Hizkuntza zaila da, mintzatzen dutenentzat zaila bada.
Goizetik gaueraino, eguzkiz eguzki euskaraz ari direnentzat zaila al da? Zeanurin, Sunbillan, Azpeitian, Idiazabalen, Aramaion, Altzainen, Amaiurren... erdaraz ez dakiten edo erdipurdika dakiten baserritarrentzat zaila al da? Inola ere ez. Horientzat oso erraza da. Oso zaila horientzat espainola da.
Txinoa ikasteko zaila omen da. Bertakoentzat, berriz, oso erraza. Galdetu bestela hizkuntza horretaz mintzo diren 1.200 milioi horiei.
Euskaraz ongi dakitenek erlatibozko perpausak zer diren ez dakite baina bere bizitzaren gorabehera guztiak oso bikain adierazten dituzte euskaraz.
«Te podría tocar trabajar en los más de cien ayuntamientos con menos de mil habitates que hay en Euskadi». Edozein baserritarrek, espainolez ez dakienak, honela esango luke: «Euskadin badira mila bizilagun baino gutxiago diren aiuntamentuak. Horietako baten lan egin beharra gerta ahal zaizu».
Bestalde gaztelera euskara baino «tresna efizienteago» dela ez luke hizkuntzalari batek onartuko. Berriz ere esan behar. Kontua da norentzat. Buruan ehun artxiboetatik ehun euskaraz dauzkanarentzat euskara erabat efizientea da.
Nik ere uste dut zuk bezala, euskarazko aditza konplexua dela. «Ba al dago Euskal Herri osoan hiztun bakar bat euskal aditzak hitzetik hortzera erabiltzen ahal dituena?», galdetzen duzu. Milaka eta milaka euskaldun dira aditzekin inongo problemarik ez dutenak. Ni Euskal Herriko zazpi probintzietako 23 baserritan ibiltzen naiz eta sekula ez dut ikusi baserritar batek aditzekin problemarik duenik. Bai zoragarri erabili, Zuberoan eta Nafarroa Beherean batez ere.
Espainolez ere aditza ez da horren erraza umetan ikasi ez duenarentzat. Har itzazu, adibidez, «venir» eta «ir». Zuk umetan ikasiko zenuen eta zuretzat erraza da, zorionez.
«Gainera ingelesez hitzak monosilaboak izanik, askoz informazio gehiago sartzen dute oso denbora laburrean. Euskaraz ere hitzak sobera luzeak dira eta hau gutxi balitz, atzizkiak erantsi behar dizkiegu, elkarrizketa are gehiago zailduz».
Zuzen zabiltza. Ingelesez hitz asko monosilabikoak dira. Hortik heldu da, aldez behintzat, ingelesa ulertzeko zailtasuna. Hitz asko berdintsu dira. Eta hauxe erantsiko dut. Ia 40 urtez uda New Yorken ematen dut. Umeek ingelesez idazten ikasteko espainol haurrek baino askoz denbora gehiago eman behar dute, ingelesez ahoskatzeko lege tinko gutxi baita. Esan liteke hitz bakoitza nola idatzi ikasi behar dutela.
Bestalde, hitzak luzeagoak izatea eta denbora edo toki gehiago behar izateak ez du hizkuntza zailtzen. Maiz ulertzea erraztu bai.
Ez eta aurrizkirik ez izateak. Deustuko unibertsitatean hiru urtez ikasten ihardun eta Indian bost hilabete eman nituen hindiera praktikatzen. Hindierak euskarak bezala atzizkiak bakarrik ditu eta euskarak bezala ikuspegi panoramikoa du, handitik txikira, espainolaren bestaldera: «Azpeitiko etxeko zakurraren buztanaren arkakusoa». Umetatik atzizkietara ohitua dagoen indio edo euskaldunentzako aurrizkiak dira zailak. Hindieraz bakarrik mintzo den indio batentzat errazago da euskaraz ikastea espainolez baino.
«Nola esan "aceite menos ácido" edo "la democracia es el sistema político menos malo". Baserritarrek: «Horren azido ez den olioa». «Demokrazia horren gaiztoa ez den sistema politikoa da».
Euskara ez da traketsa. Euskararen problematika beste alde batetik heldu da. Gizaldiz gizaldi, espainola eskoletan, irakaskintzan, kazetetan eta liburuetan erabilia zen bitartean, euskara ahoz aho bakarrik erabilia izan da. Gai eta alor asko jorratu gabe daude euskaraz.
Biziki ongi heldu dira hemen Axular handiaren hitzok: «Baldin egin balitz euskaraz hainbat liburu, nola egin baita latinez, frantsesez, edo bertze erdaraz eta hizkuntzaz, hek bezain aberats eta konplitu izanen zen euskara ere, eta baldin hala ezpada, euskaldunek berek dute falta eta ez euskarak».
Bukatzeko. Orain Euskal Herrian diglosia gorrian bizi gara eta gero eta zailago da euskaraz pentsatzea. Espainolez pentsatzen duenak neke handia izango du bere espainol pentsamenduak euskaraz adierazten. Euskaraz pentsatzen duenarenari, berriz, zailtxo egingo zaio espainolez bere pentsamenduak ongi adierazten.
(GOTZON GARATE OIHARTZUN hizkuntzalaria, euskal literaturan katedraduna Deustuko Unibertsitatean eta idazlea da)
Gontzon Garatek erabili.com-en argitaratutako artikuluak (irakurtzeko gainean sakatu)
 | Inprimatu |
Anton Ortube / 2006-01-16 / 12:26
Gotzon Garateren erantzuna biribila. Erraz ulertu eta zabaltzeko modukoa. Zergaitik ez komunikabide erdaldunetara (Diario, Correo, Noticias, Gara...) bidali? Horien irakurleek behar dituzte, batez ere, era horretako azalpenak.
Borja Ariztimuño López / 2006-01-16 / 13:11
Ederki! Bikain! Bazen garaia horrelako euskaldun ganorabakoei erantzun on bat emateko!
«Nola esan "aceite menos ácido" edo "la democracia es el sistema político menos malo"».
«Esaldi luzeetan galdu egiten gara». «Nola esan adibidez: "Te podría tocar trabajar en los más de cien ayuntamientos con menos de mil habitantes que hay en Euskadi"».
Bi adibideok primeran itzuli ditu Gotzonek eta itzulpen horietan oinarriturik pare bat ohar erantsi nahi nituzke:
«Horren azidoa EZ den olioa». Horra hor gakoa, ezen askok uste baitute erdaraz baieztapena dena euskaraz ere hala behar duela ("ser MENOS ácido"), baina egia hauxe da: euskarak bere baliabideak dituela ("HORREN azidoa EZ izan").
«Euskadin badira mila bizilagun baino gutxiago diren aiuntamentuak. Horietako baten lan egin beharra gerta ahal zaizu». Ezin hobeki. Erdaraz esaldi luze-konplexu bakarra; euskaraz bi esakune ulerterraz. «Ez da berdin» esango du baten batek. Bada, informazio bera ematen dute. Zergatik ahalegintzen dira batzuk erdal-sintaxia euskarari ezartzen?
Euskararen arazoa, euskaldunen arazoa da. Geroz eta euskaldun alfabetatu gehiago, baina geroz eta euskaldun "ezindu" gehiago dago. Diglosiaren arazoa uste baino larriagoa da. Beti euskararen kaltean. Urliak "Nola esan hau euskaraz?", "Nola beste hori?" galdetzen duenean, benetan galdetzen duena (zoritxarrez) hau da: "Nola esan hau euskarazko hitzekin?", eta hori ezin liteke.
Ser menos malo = *Gutxiago gaiztoa izan itzulpena egingo du hark, eta konturatuko ezinezkoa dela, eta pentsatuko du euskara ez dela gai horrelakorik esateko, baina bai zera! Bera da euskaraz hitz egiteko gai ez dena... (bai ordea erdaraz, euskal hitzekin)
Gotzon Garate / 2006-01-16 / 15:32
Anton Ortube eta Borja Ariztimuño Lopezi zera esan nahi diet:
Zuen esanek poztu egin naute. Eskerrik asko, bene-benetan.
Josu Lavin Campo / 2006-01-16 / 20:15
Gotzon Garaten itzulpen penagarriak:
zeina erdarara berriz ekarria:
EL ACEITE QUE NO ES TAN ÁCIDO
Berriz erdararaturik:
DEMOCRACIA ES EL SISTEMA POLÍTICO QUE NO ES TAN MALO
Berrerdaraturik:
EN EUSKADI HAY AYUNTAMIENTOS QUE SON MENOS DE MIL HABITANTES. EN UNO DE ESOS TE PUEDE TOCAR TRABAJAR.
Eta geratzen da tan kanpante!
(JOSU LAVIN CAMPO, Herri Ikastetxeko Irakaslea da)
Erramun Gerrikagoitia / 2006-01-17 / 15:08
Pozten nau ikusteak ze Gotzon Garatek hartu du astia erantzuteko galderei plateatuak hak Mikel Mendizabal' buruz zenbait problema hon euskara. Eskertzekoa da ahalengin hori -ahalegin argumentativo hori- zeren normalean ez da izaten erraza izatea erantzunik' plateaturiko arazoak an mundua hon euskara. Behar dut esan baina ze ni ez nator bat eta akorduz duenaz erantzuten Garatek buruz “da euskara hizkuntza traketsa”, zeren generalki da erantzuna hon Garate ukatzea dagoenik ere problemarik (zein problemea da egia lar evidentea, klarua eta nabarmena, inkluso danik denborak hon Axular, haatik hori aipua hon Axular, zergatik bestela egin zuen hori aipua Axular haundiak?); sikera onhartzen du hak Gotzon Garate ze euskal verbua da lar konplexua zein ez da guti (agian batzuk, nola Borja Ariztimuño, joko dute Gotzon Garate hori gatik tzat “euskaldun ganorabako” edo zeozer txarragotzat edo hartuko dute ere badaezpadakotzat edo “dudakotzat”). Mikel Mendizabalek plateatua da oso eremun zabaleko arloa (lexikoa, verbua, syntaxia, hitzen luze-laburtasuna, relativo phraseak, ...) ondo dagoena planteatzeko problemea bere zabaltasunean generalki. Azken batean esan duena hak Garate da ez dago problemarik euskaraz (salvu antza verbuan soil), ni ez nago konforme baina tira da zeozer esatea, nola esana dut jada. Hori buruz dioena hak Gotzon Garate.
Orai dioenaz Ariztimuñok, zeren diosku, noiz ari da kommentatzen -egia esan ez du deus kommentatzen baizik affirmatzen du soil absolutuki- phrasea "Te podría tocar trabajar en los más de cien ayuntamientos con menos de mil habitantes que hay en Euskadi" diosku ze “Erdaraz esaldi luze-konplexu bakarra; euskaraz bi esakune ulerterraz”. Da phrase hori tzat Ariztimuño “luze-komplexua”, baina da niretzat ostera “llaburttoa eta ezinago simplea”, dirudienez parametroak hon Ariztimuño ez dira direnak normalak an kultura okzidentaleko edozein hizkuntza (non bizi ote da mentalki Borja Ariztimuño?). Zein erdaldunak hartzen du hori phrasea tzat luze eta tzat komplexu? Ulertzen ote du Ariztimuñok erdararik? Nondik atera du hori konklusionea?
Hara, kasurarko, phrase “normal” bat nik irakurria an prospektu soil turistikoa noiz visitatu genuen andreak eta biok kathedrala hon Rimini (deitua templo malatestianoa, gomutaz Segismondo Pandolfo Malatesta), nik “hau phrase normala” ulertzeko behar izan nuen irakurri baten baino gehiago eta ezarriko dut hemen ikus daigun -eta bidebatez dagian ere Ariztimuñok- zer korritzen du hemen an gure Okzidentea (kultura grekolatino okzidentala). Hara, ari dela buruz temploa (ni gogoratu nintzen noiz nuen irakurri', nola gertatzen zait gehiagotan ere, kin problema syntaktikoak an euskara eta horixe gatik markatu nuen' bila nezantzat nahi nezanean aurkitu, nola orai):
En el interior, las obras fueron continuadas según el estilo adoptado en las dos primeras capillas de la derecha, cuyas partes de obra habían sido ya construidas dado que, en el edificio actual, el exterior clásico se contrapone a un interior gótico que refleja muy bien el tradicional decorativismo que seguía los cánones de la corte, suavizado apenas por unas “correcciones” aconsejadas probablemente por el mismo Alberti.
Zer da hau phrasea tzat Ariztimuño? Hauek dira Ariztimuño' phraseak “korritzen direnak”, direnak “normalak” an prospektu soil turistikoak eskainiak at publiko generala, hemen artean europeoak. Hau euskaratuko ote du hak Gotzon Garate edo hak Borja Ariztimuño? Ni behintzat ez naiz ausartuko hortan hastera, baina ez dut kokoloki ukatuko problemea daukaguna (dauzkagunak) an euskara. Ez dut uste ere onena litzatekeen bidaltzea itzul dezaten hori textua baserritarrak hak lagunak Gotzon Garate, utz dezagun errespetuz beren zereginetan laborari gaixuak, gehiago da gure ardurea eta responsabilitatea ezi laborari sofrituena. Ez baloirik bota kanpora (hemen barka nazala jn akademiko Sarasolak, baldin balego ezein faltarik diratekeenak ohikoan an gure “harrobia”) gana laborariak; har dezagun gure responsabilitatea guk geuk responsableki.
(ERRAMUN GERRIKAGOITIA RODRÍGUEZ maisua da eskola publikoan)
Jon Artola Artano / 2006-01-17 / 19:15
Ea, boteprontoan:
”Espainolez pentsatzen duenak neke handia izango du bere espainol pentsamenduak euskaraz adierazten.“ dio Gotzonek. Kasu honetan euskaraz pentsatzea euskararen ikuspegi “panoramikoa”rekin berdintzen duelakoan nago, eta espainolez pentsatzea bestelakoa litzatekeen zerbaitekin.
Ikusten dudanez gainera, bereizketa honetan datza euskararen ditxosozko zailtasuna. Pentsamendu panoramikoan hezia den bati ez zaio euskara horren zaila egingo, eta bai ordea bestelako pentsamendu “serialean” (nolabait deitzeagatik) hezia denari. Esaldiak osatzeko bi modu, pentsatzeko bi modu, kontrajarrita.
Hizkuntzen balizko efizientetasunaren eztabaida ere bereizketa honetan oinarritua dagoela ondorioztatzen dut. Euskara “panoramikoa” dugunez, informazio nagusia amaieran dator (holistikoa deitzen diote ikuspegi honi beste batzuek, burmuinaren eskuineko entzefaloaren funtzionamenduaren gisakoa esan zezakeen (zioen) besteren batek) Informazio nagusia esaldiaren hasieran ematen bada berriz, aipatu dugun ikuspegi “seriala” duen hizkuntzaren batetan ariko ginatekeen mintzatzen. Azken era honetan, entzulea, irakurlea, lehenago ohartuko zatekeen esaldiak liokeenaz, eta beraz, efizienteagoa izango zatekeen mota honetan emandako esaldia.
Baina hori horrela al da? Hau da, euskara “panoramikoa” al da halabeharrez? Ez al da posible “arkakusoa, zeina Azpeitiako…..” esatea? Era honetan ez litzateke horren panoramikoa izango eta informazio nagusia hasieran genuke. Eta ez al da esaldi edo pentsamendu mota “serial” hau euskalduna? Bai ezta? Zergatik ez bultzatu “zeina, non...”-en motako esaldiak? Zergatik ahalegintzen dira batzuk sintaxi mota hau euskaratik aldentzen? (Zure esaldi bat moldatuz Borja? Ah, “euskaldun ganorabako”-ena brometan zen ezta?)
Eta, ez al lituzke sintaxi mota hau bultzatzeak, gauzak erraztuko?(hots, erdaldunei euskara ikastea, euskaraz pentsatzea, euskaraz mintzatzea…) Nik baietz uste dut.
Aditzen inguruan berriz, nik nahiko garbi dut milaka eta milaka euskaldunek aditzekin arazorik ez badute, beste milaka eta milakak (+1ek) badituztela. Eta arazorik ez badute, seguruenik erabiltzen ez dituztelako dela. Nork entzun du sekula kalean “zeniezagukeen”, esate baterako? Noizbait agian bai, esango du norbaitek, baina ziur aditz hau erabili beharko litzatekeen beste mordoska batetan ez dela erabili. Beste era errazago batetan, bai, bai, errazago batetan esango zuten. Ez gaitezen engaina. Eta hau, nire ustez, toki guztietan gertatzen da, baita baserrietan ere. Beraz, aditzak zailak izan, izan badira.
Por cierto, azken puntu gisa, baserriak euskara “jatorraren” eredutzat ipintzea ongi dago, egia ere badelako ziurrenik (hau zer den jakingo bagenu), baina ez dezagun mesedez gehiegi idealizatu bertako irudia, momentu jakin batetan “euskara jatorra=baserria” eta “euskara=baserria” nahastu litezkeelako besteak beste…
Borja Ariztimuño López / 2006-01-22 / 15:56
Ez dakit zer edo zer erantzun gabe utzi dudan, baina ez dut gogorik ere. Batzuekin, eztabaidan aritzea ez da batere atsegina.
Erramun Gerrikagoitia / 2006-01-23 / 12:15
Borja Ariztimuñok (hak Borja Ariztimuño) izkiriatu du ondokoa:
"Luze-konplexu" ez da = "hitz-andana-neurrigabe-ulergaitza" baizik eta = "euskarazkoa baino bi aldiz luzeagoa eta egitura konplexuagoa duena".
Nik ez dut ulertzen horko mezua, hor zer dioen, nahiz-eta ahalegina egin hortan. Nahi nuke ulertu baldin explikatzen balitz.
(ERRAMU GERRIKAGOITIA RODRÍGUEZ maisua da eskola publikoan)
Erramun Gerrikagoitia / 2006-01-23 / 17:58
Irudi du ze Borja Ariztimuño bizi da irainen mundu mentatean, ari bait da horren -irainaren- inguruan vueltaka nola zirkulu biribil eten bakoan. Eskatuko neuskio nik, zeren ari bait da behintzat nitaz Erramunez ziurki' ez aipaturik ere nehor, eta bila dezan nik izkiriatuan ezein marka edo arrasto hon irain edo irain-asmo. Noiz dioen hak Ariztimuño ze "Euskaldun ganorabakoena ez zen txantxa. Euskara traketsa dela esateak erantzun hori merezi du" ez ote da sartu eta mantentzen ari Ariztimuño an mundua hon iraina eta numantinismo antzua? Ez ote da hau "beleak zozoari ipurbeltz"?
Ari da ere Ariztimuño buruz "eztabaidan aritzea", baina non egon da eta ikusi du eztabaidarik inon? Aitzitik, argudiatzea (ez horraitio arrazoitzea eta razonatzea) ezen ez du gogorik deffendatzeko berak dioena da (edo dateke) seinale garbia hon ez izatea arrazoirik eta argudio konvinzenterik aski.
Ez gara bizi, Borja Ariztimuño, an epokhea hon proklamak eta irainak, baizik epokhan non behar da razonatu duguna deffenditu kin argudio konvinzenteak. Egin zazu, baldin ahal baduzu askoren mesederako (ez soil nire mesedez eta begira).
(ERRAMUN GERRIKAGOITIA RODRÍGUEZ maisua da eskola publikoan)
Mikel Mendizabal / 2006-01-27 / 13:21
Eskerrik asko Garate Jauna nire gutuna leitu eta erantzuteagatik. Ez bakarrik arrazoi honengatik, baita erakusten duzun jarrerarengatik ere. Argi dago ez dugula berdin pentsatzen, baina honek ez du esan nahi elkarri insultatzen hasi behar dugunik, hoixe ezetz! Zoritxarrez euskararen inguruko eztabaidetan horren maiz gertatzen den bezalaxe. Pasako naiz orain nire ikuspegia azaltzen saiatzera.
Gaur egun ezagunak ez diren arren, izan dira linguistak hizkuntzen berdintasunean sinisten ez zutenak. Horietako batzuk aski ezagunak, esaterako Jespersen danimarkarra. Beraien ustez hizkuntzak tresnak dira, demagun autoak, fotokopiagailuak edo edozein teknologia mota bezalaxe. Eta teknologia aldiro eta etengabe hobetzen den bezalaxe, hizkuntzak ere hobetzen ahal dira. Are gehiago, hizkuntzak hobetu behar direla uste zuten, zeren edozein hizkuntzatan aurkitzen ahal ditugu hainbat elementu komunikazioa zailtzen edo trabatzen dutenak.
Egun bada hizkuntzalari hauek bezala, edo antzera, pentsatzen duenik. Horietako bat B. H. Bichakjian dugu, (ikus interneten). Ez da nire asmoa bere lanari buruz idazten hastea, baina bai aipatu, jatorri armeniar duen hizkuntzalari honen ustez, hizkuntzak aldatzen joaten direla eta aldaketa hauek ia beti hizkuntzaren onerako izaten direla. Honela morfologia sinplifikatzeko joera; sintaxian komunikatiboagoa baten bilakaera, hau da SVO; silaben murrizketa denbora motzean informazio gehiago sartu ahal izateko; aditzen sinplifikazioa; fonema “gogorren” desgerpena; hitz berrien sormena eta abar luze bat.
Jespersenek ere esaten zuen, normalean gramatikak txartzat zituzten formak, gehienetan forma eraginkorragoak izaten zirela. Alegia, hiztunak pixkanaka “teknologia” hobetzen duela, adibidez ordenagailuekin gertatzen den bezalaxe. Jakina 2CV batean joaten ahal naizela lanera, baina egungo kotxeak erosoagoak, azkarragoak, seguroagoak eta abar dira. Baina iritsi, Parisera ere iristen ahal naiz Citroen romantiko batean.
Bichakjian gogor azaltzen da gramatika zorrotzen aurka, hauek hizkuntza baten eboluzioa eragozten ahal dutelako eta hau gehienetan komunikazioaren eta hizkuntzaren kalterako izango da.
Zaila egiten zait SVO sintaxia ez defendatzea. Arrazoi oso sinple batengatik: Informazio nagusia hasieran jarri behar delako eta atzetik osagarriak. Alegia etxe bat egitean estrukturatik hasi beharko dugula eta ez ladriloak ipintzen. Egia da hizkuntza guztiak ez dutela SVO ordena, baina hori omen da joera, informazioa errazago eta modu eraginkorragoan ematen delako. Orain dela urte batzuk inglesak berak ez zuen SVO ordena, baina ez da kasualitatea orden horretara iritsi izana. Hala nola ez den kasualitatea hizkuntz honek zuen aditz sistema konplexua sinplifikatu izana. Sintaxiaren adibide bat jarriko dut:
-Arantxa Pello eta Maiteren alaba da
-Arantxa da Pello eta Maiteren alaba
Bigarrenean hobe ulertzen den arren, bi esaldiak motzak izatean ez da arazo gehiegirik sortzen, baina luzatzen diren neurrian haria galtzea ia ezinezkoa da, bai hiztunarentzat eta baita entzunlearentzat ere. Beraz betiko errekurtsoa geratzen zaigu, esaldi bakunak, motzak, bata bestearen atzean ipintzea. Ez da zaila susmatzea ordea, teknika honek bere kostua duela, zerbaitengatik sortu dira esaldi konposatuak.
Euskaldun-zarra naiz eta ikastola batean egin nituen ikasketak. Unibertsitatea ere euskaraz estudiatu nuen eta euskara da senideekin, lagunekin, lanean, idaztean.... erabiltzen dudan hizkuntza. Hala eta guztiz ere, konturatzen naiz badirela hizkuntza batzuk erabiltzeko askoz errazagoak direnak. Ez ni bakarrik, denok ezagutzen dugu jendea bizitza osoan ikastola batean estudiatu eta gero, ia beti gazteleraz aritzen dena. Euskara erabiltzen dute haurrekin hitz egiteko, taberna batean ardoak eskatzeko edo lanean derrigorrezkoa denean. Hortik kanpo normalean erderaz. Ikastola bateko zuzendari batek komentatzen zidan behin bere etxean gertatutakoa.
-Etxean beti dena euskeraz in deu, bai senarrak eta bai nik. Semeak txikitandik ikastola batean ikasi du, batxilergoa bukau arte. Orduan bi urteko modulo bat itea erabaki zun eta noski erderaz zan. Segituan egin zan eta geroztik ez du inoiz euskeraz iten. Guk beti euskaraz iten diogu, baina berak beti erderaz erantzuten digu. Errexago egiten zaiola esaten du.
Zergatik komentatzen dut hau? Denok ezagutzen ditugulako antzeko hainbat eta hainbat kaso. Denak! Euskaraz mintzatzeko, gehienetan bederen, bada derrigorrezko elementu bat: Kontzientzia. Hori gabe akabo gure hizkuntza, arestiko adibidean ikusten den bezalaxe. Eta hizkuntza bat ez da hitz egin behar militantziarengatik, komunikatzeko baizik. Etorriko da ondoren beste guztia, baina ez oinarritu bere erabilera kontzientzi sozialean, argi dago ze emaitzak ematen dituen politika honek.
Txinerari buruz hitz egin duzu, ez zaiola zaila egingo bertako bati. Joan den urtean izan nintzen txinera ikasten Donostiko akademia batean. Bere arazorik handiena entonazioa da, lau entonazio desberdin daude eta horren arabera esanahia aldatzen da. Esaterako ma izaten ahal da -ama, marihuana, zaldia- eta beste zeozer ere oso oker ez banago, baina lau entonazio horiek ikastea ez da horren zaila eta ondoren duen abantaila izugarria da, zeren hitz gehienak monosilaboak izatean, informazio pilo bat oso tarte txikian ematen dute. Esaterako, ordenagailuak adierazten dit 5000 karakter eta 800 bat hitz idatzi ditudala. Zenbat silaba dituzte, gutxi gora-bera euskal hitzak? Ordenagailuak erakusten digunez hitz luzeak dira. Txinoarekin ze gertatuko zen (litzateke)? Hitz motzez osatutako hizkuntza izatean, espazio herenean emango nuela (nukeela) ni orain azaltzen saiatzen ari naizena.
Txineran gainera oso gramatika erraza du. Esaterako, aditzak inglesean baino oraindik ere sinpleagoak dira. -ni jan- eta ez dute denborarik erabiltzen, ni jan atzo, gaur edo bihar. Hau da, adberbio batek egiten duela gure inguruan aditzak egiten duten lana itzela. Sinplifikazioa punta batera eramanda. Hitzak ere ez dira aldatzen singular edo pluralean, -mendi polita- eta kontestuak adierazten du mendi bati edo mendi talde bati buruz ari garen. Plurala dela adieraztea beharrezkoa bada -zenbait- esango dute, hitz monosilabo baten bidez, noski.
Eta gramatika sinplifikazio honek hizkuntzaren erabilera izugarri errazten du. Pekingo neska bat ezagutzen dut Euskal Herrian hamar urte pasatu dituena. Karrera Donostian ikasi du eta gipuzkoar batekin dago ezkondua. Jakina gaztelera primeran hitz egiten duela, ia, esango nuke, gutako edozeinek bezain ongi. Hala ere honela mintzatu zitzaidan behin, -hablo muchísimo mejor el chino que el castellano. Es una lengua muy fácil de hablar. Kostako da horrelako komentario bat entzutea, demagun Madriden bizitzen hamar urte daraman euskaldun bati. Are gehiago unibertsitatea bertan ikasi badu, bertako batekin ezkondua badago, kontaktorik ez duen ama hizkuntzarekin... neska honen kasuan bezalaxe.
Normala da txineraz askoz hobe egitea. Hizkuntza baten sinplifikazioak nola ez du bere erabilera erraztuko? Erabiltzen ditugun lenguai informatikoak zertan oinarritzen dira, erraztasunean ala zailtsunean? Esaterako, nola esaten da inglesez -maite zaituzte? they love you-, alegia -haiek maite zu-. Euskeraz ez dago arazorik baina Lehenaldira pasatzen badugu? Eta Baldintza erabiltzen badugu? Eta Potentziala? Eta -haiek zu- izan ordez -guk zuei atzo eraman...- Eta hika hitz egiten badugu? -zuek guri atzo jarrai ba... guk zuek ikusi...- Eta modu trinkoan? Zeren denok dakigu –dakusat- esaten, baina -zuek gu atzo ikusi- modu trinkoan esan behar bada arazoak sortzen dira, hau da, aditz errazetan modu trinkoa erabiltzen dugu, gure hizkuntza “aberastu” nahian edo, baina forma zailagoak segituan azaltzen dira eta orduan modu perifrastikoa erabili behar dugu derrigorrez, -zein den bide batez- modurik errazena, komunikatiboena eta eboluzionatuena.
Horrela euskaldundu nahi ditugu gure herrira datozen milaka etorkinak? Ez da oso iaioa izan behar gauzak oso gaizki egiten ari garela konturatzeko. Hor daude euskararen erabileraren estadistikak. Zuk esaten didazu ezagutzen dituzun euskaldunak ez dutela arazorik aditzekin, eta egia da, baina hau honela da askotan aditzak saihesten dituztelako, esaterako inork ez du esaten –nire liburuak utz diezaizkizuket-, aldiz –nahi baduzu utziko dizkizut liburuak- edo antzeko zeozer. Nafarroan aditz potentzialak modu perifrastikoan esaten dituzte eta honek aberastasun handia ematen dio hizkuntzari, -liburuak uzten (ah)al dizkizut-. Baina denok dakigu euskararekin egun gertatzen dena: sinestuta gaude aditza zenbat eta konplikatuagoa izan orduan eta “aberatsagoa” dela hizkuntza. Gaitzesten dira modu erraz eta komunikatiboak eta bakarrik forma zail eta konplikatuak erakusten dira, eta jakina, horrek bere kostua du, zeren jendeak forma horiek ezin ditu erabili eta erdarara jotzen du nahitaez.
Euskarak arazo handi bat du (besteak beste), gaztelera eta frantsesarekin batera bizi behar duela -eta egunetik egunera gero eta gehiago inglesarekin-. Ez ditut arrazoi historikoak, politikoak, soziolinguistikoak eta abar baztertzen, baina bada beste bat, nire iritziz hil ala bizikoa dena: Efikaziarena. Hiztunak, konzientziarik gabeko hiztunak, alegia poblazioaren zati handi batek, komunikatzeko teknologiarik eraginkorrena erabiliko du, ekonomia hutsez. Hizkuntza batek ematen badio berak gogoan duena berbalizatzeko aukera, modu Azkar, Erraz eta Arin batez, hizkuntza hori erabiliko du. Kitto! Jakina, ez du hautaketa modu razional batean egingo, inkonszienteki baizik, baina egingo du. Zuk zeuk, gutun hau idazteko bi lenguai informatiko badituzu aukeran, bata mantsoa, konplikatua, traketsa... eta bestea sinplea, konpletoa, erraza, malgua.... garbi dago bietatik zein aukeratuko duzun. Jende askorentzat, hizkuntza komunikazioa da, eta kitto! Eta hiztun hauek teknologiarik eraginkorrena erabiliko dute, guk ordenagailuarekin egiten dugun bezalaxe.
Denok dakigu euskararen egoera ez dela errotik aldatuko, demagun hurrengo berrogeita hamar urtetan. Ezta independentzia lortuta ere, ezta soziolinguista gogorrenak proposatzen dituzten neurri guztiak aurrera aterata ere. Jendeak euskara ikasiko du, baina ondoren komunikatzeko teknologia eraginkorrena gailenduko da.
Minbizi duen pertsona batek -halaxe dago euskara, hilzorian- hartu behar duen lehenengo eta derrigorrezko neurria, bere gaitza onartzea da. Gero ikusiko du zer egin, baina koldarkeri hutsez ez badu duen gaitza onartu nahi laister zerraldo bukatuko du. Eta euskaldunak ez gara realistak gure diagnosian. Ematen du beldurra diogula esateari, gure hizkuntzak bere baitan muga handiak ditu. Eta hau ez litzateke lotsagarri izan beharko, zeren hizkuntza guztiak dituzte mugak, ordea batzuk besteak baino askoz gehiago, hor dago koxka. Batzuk eboluzionatzen joan dira eta beste batzuk zoritxarrez, oso atzeratuta geratu gara.
Ez pentsa egungo hizkuntz ofizial guztiak maila berean daudenik, esaterako gutun hasieran aipatu ditudan hizkuntzalari batzuk txinera miresten zuten, hizkuntza aberatsa eta eraginkorra delako. Beste batzuk inglesa. Ez ordea alemana ofiziala (zenbait dialekto desberdinak omen dira), zein zenbait aspektutan, gramatika ofizial eta zorrotz baten erruz, atzean geratu den.
Baina tira, guk gurearekin nahiko lan. Esan bezala zientzia berri honi ateak ireki dezaiogun (diezaizkiogun) eta ziur naiz urte gutxi barru euskararen egoera errotik aldatzen ahalko dela. Azken finean gaztelera ez da txinera. Gaelikoak okerrago dute!
Beno Gotzon, barkatuko didazu horrenbeste luzatu izana. Orain komentatuko nahi dizut gutunean azaldutako kezka bat. Nola esan “yogur menos agrio”? Hiriart Urruti idazle lapurtarrak XIX. mendean eman zigun erantzuna “yogur gutxiaigo garratza” eta lixto. Entzuten dugunean (aditza hasieran idazten dut ulergarriago delako), -Sectores del PSC reclaman una política menos centralista- ezin dugu -hain zentralista ez den...- itzuli, zeren (gakoa hasieran derrigorrez) norbaitek esaten ahal du arrazoiarekin edo gabe, PSC-ren politika ez dela zentralista. Nik ez dakit konparatibo hau Euskaltzaindiak onartzen duen edo ez, baina niri oso egokia iruditzen zait.
Konparatibo hau ordea, adibide bat besterik ez da. Zoritxarrez euskarak beste hamaika muga ditu ez ditugunak ikusi nahi. Bada Adarra mendi magalean kartel bat niri oso adierazgarria iruditzen zaidana. Honela esaten du:
Eta ondoren gazteleraz:
Hemen argi eta garbi ikusten den bezalaxe, gaztelerazko informazioa franko hobea da. Alde batetik esaten digu (berriz aurreratzen dut aditza, haiseratik ulertu dezazuen) ehiza praktikoa dela eta bestalde mendian egiten dela.
Kartela Gipuzkoako Diputaziokoa izanik, suposatzen da idatzi zuenak, alde batetik profesionala zela eta bestalde, mezu motz (eta xinple) hori itzultzeko denbora luze izan zuela. Hala ere bi ezaugarri garrantzitsu horiek ez ziren aski izan gazteleraz ematen den informazioa berdintzeko. Beraz, zer pentsatu behar dugu hiztun ez profesional baten eguneroko euskaraz? Muga handiak dituela, inguruko hizkuntzen aldean gutxiago Komunikatiboa dela, (milesker Hiriart Urruti). Baten batek esango du atzetik idazten ahal zela falta den informazioa, alegia betiko trikimailua. Nik hizkuntza gaituago bat nahi nuke ordea.
Baina nonbait somatzen badut nik euskarak hitzetik hortzera komunikatzeko dituen arazoak, hori kirol emanaldietan da. Esatariak ez baditu betiko topikoak errepikatzen, askotan hitzmotelka dabilela ematen du. Poliki hitz egiten du, esaldi bakun bat, gehi beste esaldi bakun bat... Aisa nabaritzen da maiz ez dela ematen ari diren kirolean pentsatzen ari, erabiltzen ari diren hizkuntzan baizik. Aldiz, aldatu kanala eta ikusi demagun kirol emanaldi ingles bat. Esatariak amen batean sekulako informazio piloa ematen du, espresioak, mota guztietako esaldiak, bakunak, konposatuak, erlatibozkoak, hiztegi aberatsa... inongo arazorik gabe. Ez ditut ETBko esatariak kritikatzen, ezta gutxiagorik ere, beraiek ahal dutena egiten dute. Ez naiz esaten ari BBCko esatariak hobeak direnik, baizik eta teknologia linguistiko askoz garatuago bat dutela eta honek uzten die (aditza aurrean) arazorik gabe askoz informazioa gehiago ematen. Eta hau ez bakarrik kate anglosaxoniarretan, gazteleraz ere kirol emanaldi bat ikusten baduzu, hizkuntza askoz osatuago dela konturatzen zara (konturatu nahi baduzu). Sarri entzuten ahal dira mota honetako esaldiak:
-¡Ya han caído dos de las tres Hondas oficiales más competitivas de esta última prueba del Campeonato del Mundo de los 250 cc!
Jakina euskarara itzultzen ahal dela, baina nahiko lan –alde batetik sintaxia eta bestalde genitiboak- eta ez da esatari bakar bat ere egongo, horrelako esaldi bat euskaraz lasai, estutasunik gabe esango duenik. Ezinezkoa. Askotan pentsatzen dut euskara neolitikoan geratu dela eta hor dagoela benetako koxka. Agian gaztelera ez dago inglesa edo txinera bezain sinplifikatua edo garatua, baina jada latina atzean uztean sekulako aurrera pausoa eman zuen. Gu ez gara latinaren mailara iritsi oraindik. Nola nahi dugu bizirik iraundu, ez bada sekulako diru laguntzen bidez edo gure militantismoari esker?
Hala eta guztiz ere, ni nahiko optimista naiz. Harrituko zara esan dudan guztiarekin baikor agertzea, baina halaxe da. Espero dut hurrengo belaunaldiak kontutan izango dutela hemen lantzen ari garena eta gai izango direla, garbizalekeria bazter batean behin betirako utzi, eta euskara Moderno, Efiziente eta Komunikatibo bat garatzeko. Ordurarte, ez dezagun gure buruari ziria sartu, jai dugu.
Amaitzeko berriro esango dut, bilatu interneten Bichakjian. Eta besterik gabe Gotzon, milesker nire gutunari erantzuteagatik, baita azaldu duzun jarrerarengatik ere. Zure erantzunaren zai,
Mikel Mendizabal
Erramun Gerrikagoitia / 2006-01-29 / 13:19
Nire ustez da edo konsideratu ahal da Mikel Mendizabal (edo bere pareko edozein) prototypo ideala hon euskaldun moderno aktuala, ze ez al da ideala tzat gaurko gazte edo heldu gordin bat izatea: "Euskaldun-zarra naiz eta ikastola batean egin nituen ikasketak. Unibertsitatea ere euskaraz estudiatu nuen eta euskara da senideekin, lagunekin, lanean, idaztean.... erabiltzen dudan hizkuntza. Hala eta guztiz ere, konturatzen naiz badirela hizkuntza batzuk erabiltzeko askoz errazagoak direnak".
Zer gehiago behar luke prototypo ideal batek an euskararen mundua? Prototypoak hola mintzo badira zer ez lukete esango osterantzeko euskaldun korrienteek edo erdaldunek' (baldin balute libertaterik mintzatzeko eta expressatzeko eta ere pensatzeko buruz euskara, zeren hori libertatea da gaurregun debekatua eta persekutatua de facto) sartu gabe etsaiekin hon euskara zeintzu existitzen dira seguru.
Ukatzea existentzia hon problemea an euskara da egitea itsuarena eta da seinale eta signoa hon inkapazitatea tzat reaktionatu modu egoki eta effektivoan.
Patras, domekea 29 urtarrila 2006.
(ERRAMUN GERRIKAGOITIA RODRÍGUEZ maisua da eskola publikoan)
Gotzon Garate / 2006-01-30 / 17:59
Zoritxarrez ez daukat zure eskutitz luze eta aberatsari zehatz-mehatz erantzuteko astirik.
Egia borobilak esaten dituzu. Bestetan ez dut ikusten kontuak horren garbi daudenik.
Nik, zuk bezala, filologia karrera egin nuen gaztetan. Nik hemen berton, Deustun, Filologia erromanikoa.
Arrazoi handia duzu honetan: hizkuntzek bilakaera izan dutela (eboluzioa) eta errazagora jo dutela. Ingelesaren kasua garbia da.
Esaten didazunez zure ustez “Arantza Pello eta Maiteren alaba da” eta “Arantxa da Pello eta Maiteren alaba” esaldietan bigarrena “hobe (hobeto ???) ulertzen den arren...”
Hauxe esango nizuke. Bi esaldi horiek diferenteak dira. Lehenean galdegaia: Noren alaba da Arantxa? da Eta bigarrenean Nor da Pello eta Maiteren alaba?
Bai zuzen zabiltzala esatean “hizkuntza bat ez da hitz egin behar militantziarengatik, komunikatzeko baizik”. Gure kasuan euskara gal zorian dagoelako, militante batzuk zintzo ari dira euskarari lagundu nahian. Baina egia diozu, horrela hizkuntza goiz edo berandu pikutara joango da.
Txinoaz esaten didazuna oso jakingarria da. Nik ez dakit hizkuntza hori. Esaten didazun guztia sinesten dizut.
Ez dut horren garbi ikusten zure esan hori: ”bi lenguai informatiko badituzu aukeran, bata mantsoa, konplikatua, traketsa... eta bestea sinplea, konpletoa, erraza, malgua...” Euskara lehengoa dela ez dut ikusten.
Ez eta ez dut ikusten alemana “zenbait aspektutan, gramatika ofizial eta zorrotz baten erruz, atzean geratu den”.
Nik sei urte bizi izan aleman eginez, lau urte Innsbrucko unibertsitatean eta bi Friburgokoan. Alemana frantsesa baino atzeratuago al dago?
Hauxe da egia galanta: diglosia gorrian bizi garela. Gure ondoan hizkuntza indartsua dugu. Besteak beste, espainol telebista asko eta on daukagu, espainol kazeta eta aldizkari bikainak... eta euskaraz gauza gutxi.
Lehengo egunean irakurri nuen galdeketa bat egin dutela. Euskal haurrek 12 urte arte euskal telebista ikusten dutela. Hortik aurrera espainol telebista, euskal telebistan gauza erakargarririk aurkitzen ez dutelako. Sinesten diot galdeketa horri.
Diglosia gorrian bizi gara eta Espainol Gobernuak hizkuntza indartsuari laguntzen dio, gaztelaniari... Espainolez jakitera behartuak gaude...
Iñaki, eskerrik asko zure ohar jakingarri guztiengatik. Gu biok bizi garen bitartean euskara ez da galduko
Gotzon Garate
Jorge Etxague / 2006-02-23 / 10:55
Bada, ni euskara itzultzaile aritzen naiz eta G. Garatek dioenarekin guztiz bat nator. Izan ere, arazorik izatekotan, arazoa da gaztelaniazko esaldi luze arrandiusak euskaratzerakoan... Benetako arazoa da, ene uste apalean, euskarak itzulpen gehiegi jasan behar duela -eta hein handi batean halaxe izan da oso aspaldik, ze erdal kontu ofizialak-eta itzuli beharra ez da inolaz ere atzo goizeko eginkizuna-, baina hori arazo linguistiko hutsa ez baina soziolinguistikoa da.
Pagoak gaztainodoen adaxkez jazten dituztenek bi liburu hauek irakurri behar lituzkete:
Agur denoi
Borja Ariztimuño López / 2008-06-11 / 13:00
Mikel Mendizabali:
Zuk diozu (hara, nik ere batzuetan hasieran jartzen dut aditza!):
"Entzuten dugunean (aditza hasieran idazten dut ulergarriago delako), -Sectores del PSC reclaman una política menos centralista- ezin dugu -hain zentralista ez den...- itzuli, zeren (gakoa hasieran derrigorrez) norbaitek esaten ahal du arrazoiarekin edo gabe, PSC-ren politika ez dela zentralista."
Ea, "hain zentralista ez den..." esaldiarekin, zure ustez, PSC-k politika zentralista darabilela adierazten omen dugu, omen, eta horregatik baten batek belarritik tira egiten ahal liguke. Bada, baina, arren! Bide beretik, logika horrekin, erdaraz "una política menos centralista..." esaten dugunean, ez al dugu gauza berbera adierazten???
Entzuna dut, ez dakit non-nori-noiz, baten batek "leche desnatada" euskaraz "esne gaingabetua" itzulirik ikustean, zera esan zuela: "joño! baina hori gaizki dago! ze benetan desnatatuari ez zaio esnegaina kentzen, beraz, ezin esan diteke esne gaingabetua!" Ta ez dakit egia ote den, baina hari erantzun zionak, ongi erantzun ere: "kontxo! eta erdaraz desnatada esatean ez al duzu, bada, nata bera ere aipatzen!"
Euskara beti itzulpenen arabera juzkatzen dugu, hori gaizki dago, eta gainera ustezko akatsa jatorrizko testuan dagoenean ere, euskarak erru!
Gora Atsular!