Euskararen garapena 2001-2005 Legegintzaldian

Gizarte Erakundeen Kontseiluaren sortu zenetik zeregin nagusia euskararen aldeko gizarte konpromisoa sustatzea izan da, eta honekin batera, euskararen normalizazioak une oro behar dituen azterketak eta ekarpenak egitea. Ildo horretatik, eta joan den 2001-2005 legegintzaldian, egindakoak aztertu eta gaizki egindakoak azpimarratu ditu Kontseiluak aurrera begira hobeki egingo direlako itxaropenarekin eta ongi egindakoak ere txalotu behar dituelarik.

Lau urte hauetan gertaera asko izan dira euskararekin zer ikusia dutenak, positiboak batzuk, negatiboak beste batzuk. Gertaera horiek iturri ezberdin asko izan dituzte eta hainbat gizarte arlorekin zerikusia izan dute.

Txosten honetan, Kontseilua legegintzaldiko hizkuntza politikarekin zerikusia izan duten gertaera nagusiak jasotzen ahalegindu da, hau da, gobernutik eraginda edota gobernuarekiko harremanetatik sortuak izan diren gertaera nagusiak. Helburua legegintzaldi horren argazki bat eskaintzea da.

Kontseiluak 2004.eko azaroaren 9an hamaika indar politiko eta sindikalekin euskararen normalizazioa bultzatzeko Akordio Soziopolitikoa sinatu zuen. Bertan, hizkuntza-politika eraginkor batek izan beharko lituzkeen gutxienekoak definitu eta adostu zituzten. Oraingoan, Eusko Jaurlaritzaren zeregina bide horretatik aztertu nahi izan dugu garbi ikusten dugulako neurri horietara hurbiltzen ez den neurrian ez dela behar bezain egoki kudeatzen ari normalizazioaren zeregina.

Behin baino gehiagotan esan dugu hizkuntza-politika egin egiten dela baina, era berean, egiten ez dena ere hizkuntza-politika da euskararen ordezkatze prozesuak ez baitu etenik izango politika eraginkorrak, osoak eta ausartak abiatu ezean.

Beraz, lerrootan, 2001-2005 legegintzaldia izan denaren azterketa kritikoa, eta era berean eraikitzailea, duzue kritikekin batera politika egoki batek jaso beharko lituzkeen neurriak ere eskaini baititugu Akordio Soziopolitikoan bertan.

Legegintzaldirako Hizkuntza Politikaren Oinarri Programatikoak

VII. Legegintzaldirako Hizkuntza Politikaren oinarrian gobernua osatzera iritsi ziren alderdien hizkuntza-politika dago. Hauteskunde horietan EAJ eta EA alderdiek sinatutako hitzarmen politiko eta programatikoan badago hizkuntzari buruzko atala. Bertan, honako hauek azpimarratzen dira:

• EAEn badugu lege eta arauen markoa eta hori dugu erreferentziarik onena, herritar guztiok hizkuntza ofizialetatik edozein erabil dezagun.
• Koalizioak ekintza positiboko hizkuntza-politika egin nahi du aniztasunaren ikuspegitik.
• Politika malgua egin nahi du herritar gehienek nahi duten erritmoan aurrera egingo duena.
• Koalizioak hartzen dituen konpromisoak:
  • Hezkuntza-eredu guztiak hobetzea.
  • Europako beste hizkuntzen irakaskuntza areagotzea.
  • Teknologia berrien alorrean euskarari bultzada ematea.
  • Euskara eta kultura indarberritzeko Erakunde bat sortzea gure kulturaren eta hizkuntzaren berri eman dezan mundu zabalean.

Bi alderdi hauek, hauteskundeak irabazi ondoren, Koalizio Akordioa sinatu zuten Jaurlaritza osatzeko. Bertan badago atal bat gizarteaz eta kulturaz diharduena eta euskarari buruz paragrafo bat jaso eta honako hau azpimarratzen duena:

• Ezinbestekoa da euskararen erabilera testuinguru eleanitzean sustatzeko politika sakontzea.
• Errealitate soziolinguistikoari eta gehiengoaren nahiari egokitutako hizkuntza-politika egin nahi da.
• Xedea benetako elebitasuna lortzea.

Lehendakari izendatzeko Lege Biltzarreko eztabaidan, Ibarretxek hizkuntza-politikari buruz zuen ikuspena eta asmoak azaldu zituen, honako hauek azpimarratuz:

• Euskara belaunaldiz belaunaldi iritsi zaigun milaka urteko ondarea.
• Euskara guztiona da eta guztion beharra dauka.
• Jaurlaritzaren betebeharra da benetako gizarte elebiduna eraikitzeko behar diren ekintza positiboak bideratzea.
• Bi hizkuntzetako ahulena bultzatzeko politika jarri dugu martxan.
• Beti ere errespeturik handienaz eta akordiorik zabalena bilatuz.
• Euskara, gaztelania bezala, batzuetan oztopo bihur daiteke; hori gerta ez dadin ahaleginak egin ditugu.
• Inposaketarik gabe eta malgutasunez jokatu dugu, errealitate soziolinguistiko ezberdinei egokitzeko.
• Aurrerantzean irizpide berberak mantenduko ditugu.
• Edonola, oraindik ezin ziurtatu euskarak bizirik iraungo duenik.
• Konpromisoa: euskara eremu guztietan sustatzea egoera soziolinguistikoari egokitutako politikaren bidez, edozein pertsonak edozein hizkuntza ofizialean bizitzeko eskubidea erabiltzeko aukera izan dezan.

EAJ-EA alderdiek osatutako Koalizioari, gerora, beste hirugarren alderdia gehitu zitzaion, IU-EB. Une horretan beste dokumentu bat sinatu zuten hiru alderdien artean gobernu programa egokitu eta eguneratuz. Dokumentu horretan ez dago hizkuntza-politikari buruzko inongo atalik, aipamen huts bat besterik ez dago hasieran Exekutiboak finkatu dituenak, hala nola eredu eleanitza, partekatzen dituela esnaz. Baina, gero dokumentuak zehazten dituenetan:

• Lehentasunezko ardatzetan ez da hizkuntza-politika aipatzen.
• Ardatz programatikoetan ez da hizkuntza-politikaren garapena aipatzen.
• Immigrazio politikan ez da hizkuntza-integrazioa aipatzen.

Kontseiluaren iritzia:

Testu horietan biltzen dira Gobernua osatzen duten alderdien funtsezko asmoak. Bere momentuan hartutako konpromisoak oso ahulak dira eta aldarrikapenak eta bitartekoak ez datoz bat. Izan ere, alde batetik, ‘gizarte elebiduna sortzeaz’ hitz egiten dute eta ‘euskararen etorkizuna ziurtaturik ez dagoela’ aitortzen dute, hala ere, neurri zehatz gutxi ageri ditu.

Bereziki azpimarragarria da hezkuntza ereduak gainditzeaz ez hitz egitea eta hobekuntza soilik proposatzea, are gehiago, kontuan hartzen badugu ereduak aldatu ezean ez dagoela ‘gizarte elebidunera’ hurbiltzerik. Hau da, helburua eta bitartekoak ez datoz bat.

Gauza bera gertatzen da immigrazio politikari dagokionez, ez baitzaio euskararen normalizazioan duen garrantzia eskaintzen.

Egoera soziolinguistikoaren menpeko politika iragarri dute, ‘gehiengoaren nahiari men’ egiten diona. Normalizazioa, ordea, neurri handi batez gizarte eraldaketa da eta zapaldutako eskubideak berreskuratzeko bidea. Euskaldunon hizkuntz eskubideak giza eskubideak diren neurrian, ez dira errealitate soziolinguistikoaren menpekoak eta hizkuntza-politika egoki batek errealitate horren eraldaketa ekarri behar digu.

Euskararekin diskurtso paternalista erabiltzen da eta legegintzaldian zehar erabili egin da. Diskurtso hori gainditu beharra dago eta beste parametro batzuetan kokatu.

Gabeziak bereziki nabarmenak dira. Hizkuntza-politika osoa da, ala ez da hizkuntza-politika. Ezagutza eta erabilpena batera garatu behar dira, gizarte sektore guztiak inplikatu behar ditu hizkuntza-politikak (hezkuntza, lan mundua, hedabideak, unibertsitatea, merkataritza, industria, kirola, kultura...) instituzio artekoa behar du, Administrazio orokorretik Toki Administraziorainokoa, Sailartekoa, diruz ongi hornitua, helburu eta epe zehatzak dituen plangintzen arabera funtzionatzen duena, etengabe ebaluatzen den hizkuntz politika behar da. Hori ez da egitasmoetan ageri eta ondorioz, ez da legegintzaldian ageri.

Indarrean dagoen legedia aztertu eta egokitu

Honako hauek izan dira Eusko Jaurlaritzaren iniziatibarik garrantzitsuenak arlo honetan:

ESTATUTU BERRIRAKO PROPOSAMENA

Kontseiluaren iritzia:

Kontseiluaren ustez, hizkuntzarekin erlazioa duen eta gaur egun indarrean dagoen corpus juridikoa aldatu beharra dago normalizazioak une honetan dituen beharrei egokitzeko eta aurrera egitea errazagoa izan dadin. Legegintzaldi honetan aldaketa hori egiteko aukera garrantzitsu baten aurrean egon da Eusko Jaurlaritzak Estatutua Berritzeko Proposamena landu duelako. Kontseiluak, horren garrantziaz jabeturik, ekarpen garrantzitsuak egin zituen baina, gehienak, ez ziren aintzat hartuak izan. Honako hauek izan ziren:

Estatutuak jaso beharko lituzkeen puntuak:

• Euskara, hizkuntza europarra, Euskal Herriko berezko hizkuntza da. Euskararen erabilera gizarteko maila guztietara hedatuko da.
• Euskara ofiziala izango da eta lehentasunezko estatusa izango du. Era berean, Europako hizkuntza den neurrian, Europan ere ofiziala izateko urratsak egingo dira.
• Herritar guztiek dute euskara ezagutzeko betebeharra eta erabiltzeko eskubidea. Hortaz, administrazioak belaunaldi berriak euskaldunak izango direla ziurtatuko duen hezkuntza sistema antolatuko du. Bide beretik, bitartekoak jarriko ditu euskara ez dakiten herritarrek euskara lehenbailehen eta doan ezagutu dezaten. Era berean, etorkinei ere, iritsi ahala, euskara ikasteko bidea emango zaie.
• Gaur egungo egoera diglosikoak sortzen duen desoreka soziala gainditzeko epe eta helburu zehatzak izango dituen hizkuntza-politika eta corpus juridikoa ezarriko dira. Corpus juridiko horrek, lehentasunez, euskara erabiltzeko eskubidea eta hizkuntza-eskubideen urraketa gainditzea bermatu behar ditu.
• Hizkuntza-politika osoa aplikatuko da: sektore artekoa, eta Administrazio nagusitik hasi -autonomikoa nahiz estatuarena- eta Toki Administraziorainokoa.
• Euskararen gizarte erakundeak instituzio aholku-emaileak izango dira.
• Hizkuntzari buruzko erabakiak burujabetza osoz hartuko dira.

Balorazioa:

Estatutu Berrirako proposamenak ez du Gernikako Estatutuaren edukia gainditzen eta ondorioz ez du funtsezko aldaketarik ekarriko. Benetan garrantzitsua izango litzateke corpus juridikoaren gailurrean dagoen testuak proposamen eraginkorragoak jasotzea, Kontseiluak egindakoak, adibidez.

Aitortu beharra dago hizkuntza-eskubideen aipamena eztabaida prozesuaren bukaeran sartu zela baina, oraindik ere, testua ez da nahikoa euskararen normalizazioak behar dituen euskarri juridikoak eskaintzeko.

Hizkuntza-politikari instituzioetan dagokion lekua ematea

Kontseiluaren iritzia:

Legegintzaldi honetan, hizkuntza-politika, Kultura Saileko Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak eraman du. Horrek berak adierazten du euskararen tratamendua ikuspegi kultural hutsetik kudeatzen dela.

Kontseiluak behin baino gehiagotan adierazi die arduradun instituzionalei euskararen normalizazioaren izaera zeharkakoa dela eta askoz ere egokiagoa litzatekeela Lehendakaritza Sailetik kudeatzea (Emakunde kudeatzen den bezalaxe) baina, eskariak ez dira kontuan hartuak izan.

Kontseiluak behin baino gehiagotan eta gai ezberdinekin koordinazio falta nabarmenak sumatu ahal izan ditu.

Balorazioa:

Hizkuntza-politikak zehar-politika izaten segitzen du. Legegintzaldi honetan ez du beharrezko zentralitaterik lortu, koordinazio arazoak ugariak dira eta gai zeharlerrokoa bada ere ez du tratamendu hori izan.

Administrazioa eta haren barne jarduna euskalduntzeko neurri eraginkorrak hartu

Honako hauek izan dira Eusko Jaurlaritzaren iniziatibarik garrantzitsuenak arlo honetan:

• 67/2003 DEKRETUA, martxoaren 18koa, euskararen erabilera Osakidetza-Euskal Osasun Zerbitzuan normalizatzekoa.
• 117/2001 DEKRETUA, ekainaren 26koa, Euskal Autonomia Erkidegoko Justizia Administrazioko hizkuntza-normalkuntzarako neurriak finkatzen dituena.
• 15/2004 EBAZPENA, abuztuaren 2koa, Euskal Autonomia Erkidegoko Herri-Administrazioan euskararen erabilera normalizatzeko 2003-2007 aldirako Plana onartzen duena.

Kontseiluaren iritzia

JUSTIZIA

Etengabe arazoak sortzen dituen arloa da justiziarena EAEn, bertan euskaldunaren hizkuntza-eskubideak ez daude bermatuta.

• Jaurlaritzak Justizia administrazioa euskalduntzeko dekretuak eta planak abian ditu, baina ez du ahalmenik epaileengan hizkuntza-irizpideak ezartzeko. Eta planaren garapenaren emaitzak ez dira nabarmentzen.
• Madriletik eta Auzitegi Nagusiko presidentearen aldetik oztopoak eta euskararen aurkako diskurtsoak eta jarrerak egon dira.
• Hainbat abokatu, alderdi eta Jaurlaritzako kidek ere egoera salatu egin izan dute baina ez zaio arazoari konponbiderik eman legegintzaldi osoan.
• Hainbat epaiketa bertan behera gelditzen ari da, eta epaituak zigorra jasotzen ari dira euskaraz egin nahi izateagatik.
• EAEko epaitegietan ez dago bermatuta epaiketa euskaraz egin ahal izatea. Bestalde, erdaraz egiten denean euskaldunari itzultzaile baten zerbitzua jarrita, nahasmendu- eta esanahi-arazoak sortu izan dira sarritan. Horrek, Behatokiak nabarmendu duenez, hizkuntza-eskubideak ez ezik, defentsa justu baterako eskubidea ere urratu egin du.

OSAKIDETZA

• Jaurlaritzak Osakidetzan euskararen erabilera normalizatzeko dekretua onartu zuen 2003ko martxoan. Administrazioaren aldetik atzerapen handiz etorri den dekretua izan da, 1997az geroztik baitzuen Osakidetzak normalizazio plan bat prestatzeko betebeharra, Euskadiko Antolamendu Sanitarioaren Legeak agintzen zuenaren arabera.
• Osakidetza euskalduntzeko eskari soziala handia izan da legegintzaldi osoan zehar, hizkuntza-eskubideen urraketa Osakidetzan etengabea da eta bereziki larria pediatrian eta larrialdi zerbitzuan.
• Dekretua onartu aurretik Osakidetzak lan deialdi publiko handia (1.800 lanpostu inguru) egin zuen 2002ko irailean. Deialdi hau Kontseiluak bereziki auzitan jarri izan zuen. Bere aurka errekurtsoak jarri zituzten UEMAk eta Behatokiak eta protesta ekintza ugari burutu zituzten EHEk eta beste hainbat talde euskaltzalek. Lanpostu kopuru altu horrek Osakidetzaren euskalduntzea baldintzatu egiten du eta profesional horien euskalduntzea zama ekonomikoa Administraziora pasatuko da, hau da, herritar guztiok ordainduko dugu. Euskararen ezagutzaren eskakizuna bermatu izan balitz Osakidetzaren euskalduntze prozesuak bultzada handia jasoko zukeen.
• Dekretua argitaratu ostean, beste bi urte pasa ditu Osakidetzak Normalizazio-Plana lantzen. Gainera planaren eskakizunak benetan irrigarriak dira eta abiada horretan ez dago etorkizun hurbilean zerbitzua euskaraz bermatzerik.
• Osakidetzak normalizazio plana izatea positiboa dela iruditzen zaigu. Ez zaigu hain positibo iruditzen mende laurden beranduago etortzea ezta helburu hain txikiak izatea ere.

ERTZAINTZA

• Larria da arazoa Herrizaingoari dagokionean. Sarritan gertatu da ertzainak herritar bat gelditu eta herritarrak euskaraz erantzuteagatik presioak, errententzioak eta atxiloketak ere jasan behar izatea.
• Ertzaintza euskalduntzeko planaren emaitzak ez dira argitaratuak izan eta prozesua guztiz opakoa da. Ez dakigu epeak eta helburuak betetzen ari ote diren eta ez ditugu ezagutzen Ertzaintza euskalduntzeko epe muga non zehazten duten.
• Arduradun politikoen aldetik ez da hizkuntza-eskubideen urraketa hauen aurrean eta eskubideak defendatzen aldera erantzun irmorik antzeman.

EAEko ADMINISTRAZIOAREN EUSKALDUNTZEA

Gai garrantzitsua izan da EAEko administrazioaren euskalduntzeko planaren jarraipenarena, III. Plangintzaldiari atzerapenez hasiera eman baitzaio legegintzaldi honetan EAEko administrazioan.

• Legealdi honetan EAEko administrazioan euskararen erabilera normalizatzeko III. Plana onartu da. Plan horren aurretik beste bi izan dira: I. Plangintzaldia (89-95) eta II. Plangintzaldia (97-02).
• II. Plana 2002an amaitu bazen ere, Jaurlaritzak 2004ko apirilera arte ez du III. Planaren zirriborroa aurkeztu (plana 2004ko abuztuan argitaratu da) eta orain arte emaitza gutxi eman dituen bideari eutsi dio gainera.
• Eusko Jaurlaritzak berak aitortu du II. planaren barruan urratsik ez dela eman: 456 administrazio ataletatik 84 elebidun bihurtu behar ziren baina batek ere ez du helburua bete. Gainera, administrazioko langileen % 14,5ek bakarrik du egiaztatuta bere lanpostuari dagokion hizkuntza-eskakizuna.
• Sindikatuek hainbat eskaera eta proposamen egin diote Jaurlaritzari, besteak beste: baliabide eta trebatzaile gehiago eta planaren ebaluazioa jarraitua izatea. Jaurlaritzak ez ditu aintzat hartu.

Administrazio Orokorra euskalduntzeko III. Plangintzaldiaren hutsune nagusiak honako hauek dira:

• 1996ko biztanleriaren erroldak emandako emaitzen arabera finkatuko ditu derrigortasun indizeak (alegia, %40,74) eta ez 2001ekoak emandakoen arabera (%44). Gizartean euskalduntzeak aurrera egin badu ere, Gasteizko Administrazioak ez dio horri erantzuten.
• Funtsean plan hau eta aurrekoa (1998-2002 aldiari zegokiona) berdinak dira alderdi guztietan. Plan zaharrak utzitako emaitzak eskasak izan direla kontuan hartuta, bidezkoa litzateke egindako ebaluazioen arabera egokitzea plan berriaren ezaugarriak. Ez egokitu izanak planaren diseinuan nahiz inplementazioan nabarmen agertu diren hutsuneak berriro ikusiko ditugula iragar daiteke dagoeneko.
• Aldi hau amaitzen denerako langileen %81 inguru adinagatik salbuetsita egongo da. Hizkuntza Eskakizuna frogatzeko adin muga 45 urtetan jartzen jarraitzeak bete betean oztopatzen du planaren garapena. Horren adibide da L1 izaerako atalak aldi honetan elebiduntzeko ezintasunari buruz planak berak dioena. Beraz, Administrazioan euskararen erabilera normalizatzeko plana kolapso egoera batera iristear dagoela esan daiteke. Langileen plantilla zahartzea aspaldi iragar zitekeen, gaur egoera honetan baldin bagaude Eusko Jaurlaritzak horrela gerta zedin nahi zuelako izan da.
• Plan honetan, aurrekoan bezala, politikariak eta goi-karguek tokian tokiko planak dinamizatzeko ardura dute baina ez da ezer zehazten lan horretan dagokien aitzindaritzaz edo euskalduntzen nahiz euskaraz lan egiten dagokien arduraz. Autonomiak egin dituen 25 urte hauetan maizegi ikusi dugu euskarari bizkar eman dioten arduradun politiko eta karguek zein egoeran utzi duten hainbat administrazio atal. Horietariko batzuk berariaz euskalduntzea oztopatzen ere ikusi ditugu dekretuen aplikazio maltzurrak eginez. Plan honek gabezia horrekin jarraitzen du.
• Dagokien hizkuntza-eskakizuna eskuratu arren eguneroko lan jardunean erdara hutsean lanean diharduten langileek euskarazko trebetasuna galtzeko arriskua aipatzen da. Egun euskararen erabilera urria dela kontuan izanda, neurri handiko arazo baten aurrean gaudela bistakoa da. Plan honek ez dio arazo horri dagokion neurrian erantzuten. Aipamen labur batean uzten du gaia: 2.2 puntuan “langileen euskalduntzean egindako ahaleginari etekina atera beharrean dago (...) ehunka langilek lortutako hizkuntza-gaitasuna gal ez dezaten.”
• Gizarte eragileak jarraipen eta kontrol organoetatik kanpo utzi ditu. Euskararen erabilera sustatzeko prozesua iluntasun nabarmen batez estalita gauzatu nahi du Jaurlaritzak. Gizartearen babesa bilatzen ez duten egitasmoek oztopo nabarmena izaten dute bere helburua erdiesteko. Nabarmena da Kultura Sailuburuak Administrazioan euskararen erabilerak daraman prozesu makalaren ardura gizartearen bizkar uzten ahalegindu zenean benetan ez zuela gizartearen dinamizazioa eragin nahi Administrazioaren epelkeria justifikatu baizik.
• Helburuak eta horietara iristeko urratsak ez datoz elkarrekin bat. Urratsak aitortutako helburuetara iristeko apalegiak dira alor guztietan. Plan honek bere buruari aitortzen dizkion helburuak desio mailan uzten ditu, ez baita horietara iristeko bide eraginkorrik irudikatzen. Aurreko plangintzaldian gertatutakoa horren lekuko da.
• Ebaluazioak, neurketak, jarraipenak… aipatzen dira, baina ez da ezer aipatzen jarraipen lan horrek ekarritakoak prozesuan txertatzeko egin beharrekoaz. Are gehiago, ez dira aipatzen aurreko aldian egindako ebaluazio eta ateratako ondorioak. Beraz, badirudi, jarraipena egin arren, planaren inplementazioak beregaintasunez jarraituko duela.
• Osakidetza edo Ertzaintzak plan honetatik kanpo egoten jarraitzen dute eta aurreko planetik honetara eragin eremuei dagokionez UTAP delakoa (Ertzaintza laguntzeko unitate teknikoa) kanpo utzi dute oraingoan inolako azalpenik eman gabe.
• Erakunde autonomo eta kontzesiopean diharduten enpresei egiten zaien hizkuntza-eskakizuna arindu egiten da gutxieneko derrigortasun indizeari egiten zitzaion aipamena ezabatu baita. Bestelako azalpenik gabe, badirudi erdaraz jarduteko askatasun handiagoa eman nahi zaiela kontratu administratiboa eskuratzen duten enpresei.

Kultura Sailburuaren esanetan, berriz, administrazioari ezin zaio gizarteari baino gehiago eskatu. Ez du esaten, ordea, da herritarren eskubideez ari garenean horiek bermatzea dela lehentasunezkoa eta Administrazioak ezin duela beste alde batera begiratu urraketak gertatzen direnean. Gaur egun, Administrazioan etengabeak eta sistematikoak dira eskubideon urraketak.

Balorazioa:

Administrazioa euskalduntzeko pauso eraginkorrik ez du eman Eusko Jaurlaritzak legegintzaldi honetan. Osakidetzak plana eskuratu du baina horren eraginkortasuna hizkuntza-eskakizunik gabeko 1800 lanpostuek eta planaren beraren helburu eskasiak baldintzatzen dute, Ertzaintzaren euskalduntze prozesuaren berririk ez dugu. Administrazio Orkorreko II. Plangintzaldiak huts egin du eta III.ak helburuak jaitsi baditu ere huts egingo duela iragar daiteke.

Hezkuntza eta unibertsitatea euskaldundu

Honako hauek izan dira Eusko Jaurlaritzaren iniziatibarik garrantzitsuenak arlo honetan:

3/2004 LEGEA, otsailaren 25ekoa. Euskal Unibertsitate Sistemaren Legea

Unibertsitatearen Legeak atal oso bat eskaintzen dio euskararen ofizialtasunetik ondorioztatzen diren betebeharrak unibertsitatearen arloan zedarritzeari. Horretaz gain, euskara sustatzeko betebeharra eta euskaraz aritzeko eskubidea jasotzen dira sistemaren definizioan, helburuetan, jardueretan, kontratazioetan eta merezimenduetan.

Kontseiluaren iritzia:

HEZKUNTZA

Gorabehera asko izan da Hezkuntzaren esparruan legegintzaldi honetan, baina bi gai nagusi azpimarratzeko: ereduen sistema eta irakasleen hizkuntza-eskakizuna.

• Ereduen inguruko eztabaida indartu egin da legegintzaldi honetan zehar. Datuek erakusten dutenez, derrigorrezko hezkuntza bukatzen duten ikasle guztiak ez dira euskara jakinda irteten, hau da, legeak berak jarritako helburuetariko bat ez da betetzen.
• A eta B ereduaren porrota agerian geratu arren, Hezkuntza Sailak ez du eredu horiek kentzeko asmoa adierazi. Horren ordez, errefortzuzko hainbat plan edo erreforma jarri du abian.
• Matrikulazioaren datuak, berriz, D ereduen aldekoak dira.
• Lanbide Heziketaren gabeziak ere nabarmenagoak eta larriak dira.
• Gizartean Euskal Hezkuntza Sistemaren aldeko mugimendua zabaltzen joan da, «Euskal Herriak bere Eskola» kanpainarekin eta «Eskolak euskaldundu behar du» lemarekin.
• EAEko auzitegi nagusiak bertan behera utzi zuen Hezkuntza Berezirako irakasleen hizkuntza hizkuntza-eskakizuna zehazten dituen araudia CCOO sindikatuak errekurtsoa jarri ondoren.
• Hizkuntza Eskakizuna eskuratu ez duten irakasleek gatazka piztu dute egonkortasuna galdu dutelako eta EAEko auzitegi nagusiak aintzat hartu du UGTk 158/2004 ebazpenaren kontra ipinitako errekurtsoa.
• Hezkuntza Sailburuak hizkuntza-eskakizunen betekizunaren alde jarrera irmoa adierazi du.
• Irakasle hauen jarrera gaitzetsi dute hainbat gizarte eragilek eta sindikatuk.
• Hezkuntza Sailak eta hezkuntza alorreko 22 eragilek Euskal Currriculuma aurrera ateratzeko konpromisoa sinatu dute legegintzaldi honen amaieran.

Balorazioa:

Euskalduntzearen ikuspuntutik A eta B ereduek gainditzeko inolako ahaleginik ez da egin Eusko Jaurlaritzatik. Neurri txiki eta askiezak aurkeztu dizkigute arazoa inondik inora konpontzen ez dutenak. Haien egitarauan ereduen hobekuntza jasotzen bazen ere hartutako neurriek ez dute lortu hobekuntza hori.

Hezkuntzaren euskalduntzea eragozten duen corpus juridiko nahasia gainditzeko lege baten aukera aipatu bada ere ez da legegintzaldi honetan iniziatiba sendorik ikusi lege hori sortzeko bidean.

Bereziki interesgarriak dira unibertsitate-legea eta Euskal Curriculumaren gainean egindako lana. Bietan, herri iniziatibarekin lortutako osagarritasuna kontuan hartzekoa iruditzen zaigu. Unibertsitate euskalduna lehentasunezkoa da normalizaziorako eta lege berriak pausoak ematea ahalbidetuko duela uste dugu. Berdin esan liteke curriculumaz.

Txalogarriak bestalde, sailburuak egonkortasuna galdu duten bitarteko irakasleen aurrean erakutsitako irmotasuna, diskurtsoa eta malgutasuna.

Helduen euskalduntzea eta alfabetatzea indarberritu

Honako hauek izan dira Eusko Jaurlaritzaren iniziatibarik garrantzitsuenak arlo honetan:

Inmigrazioari buruzko Euskal Plana (2003-2005)

Inmigrazioaren planak jasotzen du etorkinen gizarteratzea ahalbideratzeko euskara ikasteak eduki dezakeen garrantzia eta finkatzen du horretarako hezkuntzarekin lotutako helburu bat eta zenbait proposamen euskaltegietan eta helduen hezkuntza zentroetan euskara irakasteko bidea egiteko.

Kontseiluaren iritzia:

Sektore honek zenbait faktorek eragindako krisia bizi izan du legegintzaldiak iraun duen lau urte hauetan, Administrazioak hainbat aldaketa sustatu ditu eta horrek kontrako jarrerak piztu ditu sektoreko erakundeen aldetik.

• Legealdi honetan Jaurlaritzak sektore honen egoerari buruzko diagnosia eta bideragarritasun plana bideratu ditu eta sektorea arautzeko dekretu berria onartu du 2003an.
• Legegintzaldi osoan zehar tira-birak etengabeak izan dira. Sektoreko euskaltegi ia guztiak batu egin dira eta Kultura Sailari desadostasunak eta aldarrikapenak aurkeztu dizkiote hainbat protesta-ekintzaren bidez.

Sektorean berrikuntza ugari etorri da: eskaintzaren dibertsifikazioa (ikastaro laburragoak, programa berezituak, autoikaskuntza sistemak...), akreditazio-sistema berriak (EGA azpitiko bi ziurtagiri) eta finantzaketa-irizpideen aldaketa (euskaltegiari dirulaguntza zuzenak eta ikasleari emaitzen arabera matrikularen erdia eskuratzeko aukera).

Sektorearen lan baldintzak eta bitartekoak ez dira inondik inora helduen euskalduntzeak euskararen normalizazioan duen izaera estrategikoarekin bat datozenak. Herritarrek bertako hizkuntza ofiziala ezagutzeagatik ez lukete ordaindu beharko gaur egun eskatzen zaizkien dirutzak eta hori egin ezean herritarrak animatzeko kanpainak baldintzatuak egongo dira.

Balorazioa:

Belaunaldi galduaren ideia zabaltzen da inplizituki, oraindik ere, administraziotik eta, oro har, ez zaio eskaintzen normalizazioaren bidean duen izaera estrategikoa, ezta beharrezko baliabide ekonomikorik ere doakotasunaren bidean.

Lan munduaren euskalduntzea bizkortu

Honako hauek izan dira Eusko Jaurlaritzaren iniziatibarik garrantzitsuenak arlo honetan:

6/2003 LEGEA abenduaren 22koa, Kontsumitzaileen eta Erabiltzaileen Estatutuarena

Kontsumitzaileen Legeak atal VII. Osoa eskaintzen dio kontsumitzaile eta erabiltzaileen hizkuntza eskubideak jasotzeari, 6 artikulutan jasotako irizpideen bitartez. Araubide honen bitartez, herritarrei edozein ondasun edo zerbitzuei buruzko informazioa euskaraz jasotzeko eskubidea eta EAEn kokatutako edozein enpresa, erakunde edo establezimendurekin harremanetan euskara erabiltzeko eskubidea aitortzen zaie.

4/2004 LEGEA, martxoaren 18koa. Errepideko Bidaiari Garraioaren Legea

Lege honek ez du hizkuntza eskubideen aipamen zuzena egiten, baina 8. artikuluan garraioa erabiltzen dituztenen eskubideak zehazterakoan Kontsumitzaileen Legearen aipamena egiten du, han jasotako eskubideak izango dituztela esanez; beraz, tartean, hizkuntza-eskubideak.

8/2004 LEGEA, azaroaren 12koa, Euskal Autonomia Erkidegoko Industriakoa

Kontseiluaren iritzia:

Industria-legeak, beste hainbat punturen artean, jardueren eta produktuen segurtasuna eta baldintza teknikoak arautzen ditu, kontsumitzaile eta erabiltzaileen interesak bermatze aldera. Bestalde, legeak esaten du administrazioak industria alorrean industria-jarduera, teknologia, ezagutza eta kalitatea sustatu egingo dituela.

Baina honetan guztian, legeak ez du jasotzen ez kontsumitzaileen hizkuntza-eskubideei buruzko aipamenik, ez enpresaren erantzukizuna hizkuntza-garapenarekiko, ez normalizazio jarduerak sustatuko direnik ere.

Euskararen normalizazio prozesuaren hasieratik lan munduaren euskalduntzea seriotasunez jorratu ez den bidea da. Horretara zuzendutako diru baliabideak hutsaren hurrengoak izan dira, plangintzak eta proiektuak ia ez dira existitu eta legez araututakoa oso gutxi da. Legegintzaldi hau ez da salbuespena izan.

Kontsumitzaileen eta erabiltzaileen legea izan zitekeen salbuespena ez balitz bertan jasotzen dena praktikara eramateko ez plangintza ezta baliabiderik ez dagoela. Gainera, legea aurkeztua izan zen unean bertan garbi azpimarratu zen bertan jasotzen zirenak ez betetzeagatik ez dela zigorrik izango eta ondorioz, neurrion betetzea bera hutsaren hurrengoa izan da eta izango da.

Bereziki larria da Industria legean ez jasotzea ezer. Horrek garbi adierazten du hizkuntza-politikaren izaera osoa ez dela kontuan hartzen eta soilik arlo sozial batzuetan aplikatzen dela gainerakoak ahaztuz. Lan mundua euskalduntzeko politika eraginkorrik ez egoteak normalizazio prozesuan eragiten du era oso kaltegarrian hizkuntzaren erabilpen soziala txokoratzen eta herritarren hizkuntzarekiko pertzepzioa desitxuratzen duelako.

Balorazioa:

Lan-mundua euskalduntzeko politika eraginkorrik ez dugu izan legegintzaldi honetan. Ez da behar besteko bitarteko ekonomikorik izan, ezta plangintzarik ere eta lege berrietan aipamenak jaso direnean horiek betearazteko inolako neurririk ez da hartu.

Komunikabideak eta kultura-jarduna euskalduntzeko diskriminazio positiborako neurriak ezarri

Honako hauek izan dira Eusko Jaurlaritzaren iniziatibarik garrantzitsuenak arlo honetan:

KIROLAREN EUSKAL PLANA (2003-2007)

Kirolaren planaren helburu estrategikoetariko batek kirola euskal identitatea zabaltzeko bide gisa planteatzen du. Helburu honi dagozkion ildo estrategikoen artean kirol-jarduera euskaraz garatu ahal izateko irizpideak azaltzen ditu.

Kulturaren Euskal Plana

Kulturaren Planak ere atal oso bat dauka kultura eta euskara aztertzen duena. Azterketa horren ondorioz, Kulturgintzan euskararen erabilera indartzeko ardatz estrategiko bat definitzen du, ondoren zazpi jarduera-ildoren bitartez garatzen dena.

EUSKADI INFORMAZIO GIZARTEAN PLANA

Euskadi Informazio gizartean Planak atal oso bat dauka euskararen eta euskal kulturaren zabalkundearen gaia jasotzen duena. Helburu hori abiapuntu, planak euskarazko teknologia eta edukiak sustatzeko hainbat programa definitzen du.

Balorazioa:

Hiru plan hauek eragin nabarikoak izan zitezkeen baldin eta euskarak garrantzi handiagoko dimentsioa eskuratu izan balu. Berriro ere, lagundu, bultzatu, indartu, segimendua egin... bezalako aditz ebalua ezinak agertzen zaizkigu. Neurri zehatzak behar dira eta plan hauek ez dituzte horiek zehazten.

Euskarak zentralitatea behar du kirolean, kulturan eta informazioan eta Gobernu honek ez du bere politikarekin hori bermatu.

Udal-ordenantzen bidetik udalerriak euskalduntzeko planak abiatu

Honako hauek izan dira Eusko Jaurlaritzaren iniziatibarik garrantzitsuenak arlo honetan:

Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia.

Kontseiluaren iritzia:

• Legegintzaldi honetan, Jaurlaritzak Euskara Biziberritze Plan Nagusia udalerrietan hedatzeari ekin dio. Egun, EBPN onartuta duten udalak 60 inguru dira.
• Zailtasunak izan dira legegintzaldian zehar EBPN herri-ekimenaren eta beste egitasmo batzuen artean (Horien artean Kontseiluaren Bai Euskarari Akordioa Herrietan) osagarritasuna aurkitzeko. Elkarlanean uztartu beharrean bikoizte eta ordezkatzezko protagonismo-jarrerak agertu izan dira administrazioaren aldetik.
• Hainbat herritan planen arteko uztarketei bidea egin zaie eta horietan emaitzak interesgarriak dira oso.

Balorazioa:

Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia opakutasun handiz kudeatzen da. Ez ditugu planak eta haien emaitzak sistematikoki eskuratzen eta benetan zaila da segimendua egitea.

Dirulaguntza-politika maila guztietan aztertu eta diru baliabideak handitu

Kontseiluaren iritzia:

Euskararen aurrekontuak aztertuz gero berehala ohartuko gara normalizazio-prozesuak dituen beharretatik oso urrun dagoela. Gainera, diru laguntzak berandu esleitzen dira eta beranduago ordaindu benetako arazoak sortuz euskalgintzako erakundeek egin behar duten lanari begira.

Legegintzaldi honetan ez da diru laguntzetan igoera nabarmenik egon eta arestian aipatu bezala bereziki kezkagarria da helduen euskalduntzearen egoera, lan baldintzak oso txarrak direlako eta ikasleek dirutza ordaindu behar dutelako.

Beste hainbeste gertatzen da lan mundua euskalduntzeko bitarteko ekonomikoak aztertuz gero, zinean eta aisialdian (zine DVDak, zine-aretoetako pelikulak, bideo-jokoak...) inbertitzen direnak aztertuta, etab. Normalizazioaren beharretatik benetan urrun gaude.

Balorazioa:

Legegintzaldi honetan ez dira laguntzak nabarmen handitu eta normalizazioan inbertitzen diren diruak oso urrun daude haren beharretatik.

Azpiegitura publikoak sortu euskararen eta euskal kulturaren ezartze eta garatze-kostuak murrizteko

Kontseiluaren iritzia:

Bereziki azpimarragarriak dira hiru proiektu, Eusko Jaurlaritzak sustatutakoak eta Euskalgintzaren presentzia izan dutenak. Soziolinguistikaren arloan sortutako klusterra da bat, haur literaturaren inguruan Asteasun sortuko den ‘Ipupomamua’ proiektua eta ahozko tradizioaren ikerkuntzarako sortutakoa.

Hirurak interesgarriak iruditzen zaizkigu eta normalizazioaren bidean kontuan hartzeko pauso eraginkorrak izan daitezke.

Balorazioa:

Azpiegituren arloan egindakoa interesgarria da. Soziolinguistika klusterra, ‘Ipupomamua’ eta ahozko transmisioa lantzeko proiektuak zinez erakargarriak dira.

Euskalgintza erasoez babesteko neurriak

Kontseiluaren iritzia:

• Legegintzaldia markatu duten gertaerak izan dira euskalgintzako hainbat erakunde eta pertsona kualifikaturen aurkako eraso politiko-judizialak, Madriletik bideratutakoak. Inoiz ez bezalako erasoak izan dira eragina, tamaina eta krudelkeriarengatik. 1998 urtetik honako egoera bada ere legegintzaldi honetan ezagutu ditugu erasorik bortitzenak.
• Eraso horiek euskalgintzaren eta normalizazioaren garapena mugatu eta galera sorrarazi dute.
• Egoera horien aurrean Jaurlaritzako arduradunen jarrera euskalgintzaren aldekoa izan da. Baina, era berean, ez da babes neurri eraginkorrik ezarri.

Balorazioa:

Euskalgintzak bizi duen babes-gabezia eta horri aurre egiteko Jaurlaritzak duen ahalmen-eza nabaria da.

Beste ekimen batzuk

Honako hauek izan dira Eusko Jaurlaritzaren iniziatibak:

ESTATISTIKA PLANA

Legegintzaldian lehen Estatistika Planaren legea 2002an onartu zen, eta bigarrena (2005-2008 tartekoa) 2005ean. Lege hauetan bilakaera nabarmena egon da euskarari dagokionean. Azterketa estatistikoetako kontuan hartzen diren atalak euskararen arloan dira:

2002ko Estatistika Planean:

• III. Soziolinguistikazko mapa
• III. Soziolinguistikazko inkesta
• Euskararen bilakaerari buruzko inkesta

2005eko Estatistika Planean:

• III. Mapa soziolinguistikoa
• IV. Inkesta soziolinguistikoa
• 100 langile baino gehiagoko enpresetako hizkuntza-jokabideei buruzko inkesta
• EAEko txikizkako merkataritzako establezimendu, taberna eta jatetxeetako hizkuntza-jokabideei buruzko inkesta
• Helduen euskalduntzearen estatistika: ikasleak eta euskaltegiak
• Euskararen gizarte-azpiegitura publikoen eta pribatuen zentsua
• Funtzionarioen estatistika, euskara-mailaren arabera (egiaztatutako hizkuntza-eskakizuna) eta administrazio-motaka

EAE-ko II. GAZTE PLANA (2002-2005)

Gazte Planak atal oso bat dauka euskararen diagnosia egiten duena, eta oinarri gisa hartzen dena ondoren helburua eta ekintza-ildo batzuk planteatzeko.

Kontseiluaren iritzia:

Interesgarriak dira bi ekimen hauek. Euskararen normalizazioa etengabe eta estuki aztertu beharreko gaia da eta ildo horretatik Estatistika planean jaso direnak hartzea ongi dago. Hala ere, faltan nabaritzen dugu azterketa xeheagoa egitea ahalbidetuko luketen beste hainbat azterketa gehiago. Batzuk aipatzeagatik honako hauek:

• EAEn erabiltzen diren hedabideen euskararen erabilpenaren azterketa.
• Euskal Autonomi Erkidegoan komertzializatzen diren produktuen etiketak jartzearen moduaren egoeraren azterketa.
• EAEko zine aretoetan dagoen zine-eskaintza baita formatu berrietan eskaintzen dena ere (DVD...).
• Planen betetzearen inguruko azterketa. Osakidetza, Ertzaintza, Administrazio Orokorra, Justizia...

Gazte-planak, bestalde, aurreko planen arazo bera du, neurriak baino asmoak areago adierazten dira eta etengabe aditz ebaluatu ezinak erabiltzen dira. Plan hauek denek zehaztasun maila handiagoak ekarri ezean oso zalantzazkoa da haien eragimena.

Balorazioa:

Bai Estatistika Planak, bai eta Gazte Planak ere, euskararen gaia hartzen dute. Bi kasuetan gabeziak ditugu: batean euskararen normalizazioaren ikuspuntutik ez baita aztertzen beharrezkoa den guztia, eta Gazte Planean neurri zehatzetan baino gehiago asmoetan gelditzen delako.

Ondorioak

Txostenean jasotakoa honako ideia nagusi hauetan laburbil daiteke:

• 2001-2005 Legegintzaldiak ez du euskararentzat aurrerapauso esanguratsurik ekarri.
• ‘Errealitate soziolinguistikoa’ edo ‘gehiengoaren nahia’ bezalako esamoldeak etengabe erabili izan dira balazta gisa normalizazioak eskatzen dituen neurri eraginkorrak ez hartzeko.
• Legegintzaldian sortutako legeak, dekretuak eta planak ‘lagundu’, ‘bultzatu’, ‘sustatu’ eta ‘garatu’ bezalako aditz ebaluaezinez beterik daude eta guztiz desorekaturik ageri zaizkigu helburuak eta bitartekoak.
• Hizkuntza-politika ez da sektore guztietara iristen, gabezia nabarmenak ditu, ez da sail artekoa eta ez ditu beharrezko diru-baliabideak. Koordinazio-falta nabarmena da oso.
• Alor positiboen artean unibertsitate legea aipatu behar dugu, dituen aukerengatik eta batez ere sortze-prozesu eredugarriarengatik; Osakidetzaren euskalduntze-plana, nahiz eta eduki eskasekoa izan, 20 urte pasatu ondoren garaia baitzen plan bat izateko; baita beste zenbait gai jorratzeko helburuarekin egin diren azpiegitura inbertsioak ere.
• Alor guztiz negatiboan daude ordea, Estatutu berriaren proposamenean euskararen estatusean aurrerakuntzarik jaso ez izana; ereduak gainditu ez izana eta oraindik Hezkuntza Sistemak belaunaldi berriak osorik ez euskalduntzea; eta Administrazio Orokorra euskalduntzeko II. Planaren porrot eskandaluzkoa eta III. Planaren gabezia nabarmena. Negatiboa da oso Osakidetza euskalduntzeko plana abiatu baino lehenago 1.800 langile berri hizkuntza-eskakizunik gabe kontratatzea. Oro har, euskararen alde lanean ari diren gizarte-eragileekiko harreman-moldeak ezegokiak dira. Azkenik, administrazioak eskaintzen dituen zerbitzuak euskalduntzeko planek huts egiten dute sistematikoki eta gardentasun gutxirekin kudeatzen dira.

(ITXASO FERRERAS SANTAMARIA Kontseiluaren komunikazioburua da.)

Gai honi buruz erabili.com-en argitaratutako artikuluak (irakurtzeko gainean sakatu)

• Legegintzaldi motela euskararentzat
• Kontseilua hizkuntza-politikarekin kezkatuta
• Euskararen garapena 2001-2005 Legegintzaldian

Inprimatu

Erantzun