Egin klik hemen INPRIMATZEKO


Zidor semantikoak hizkera kolokialean: kalifikazioak (II)

Iratxe Goikoetxea Langarika / Hizkuntza / 2004-11-18 / 07:05


Aurreko artikuluan kuku bat egin genion irainen arloari. Oraingoan luzeago egongo gara arlo horretan, badugu-eta zer jorratu: ingurukoak gutxietsi edo goresteko erabiltzen ditugun bideak.



Ildo nagusi bi hartuko ditugu: semantikoa (adieren ikuspegitik), eta morfologikoa (hitzen eta esapideen sorkuntza).

Ikuspegi semantikoa

Pertsonak sailkatzeko, inguruan ditugun elementuei, gauza, leku eta animaliei begiratzen diegu, gizakien alde on edo txarrak nabarmentzeko. Hiztunaren irudimena igartzen da horretan.


Gauzen izenak pertsonak kalifikatzeko.

Tresna, jaki, landare eta beste hainbat gauzaren izenak modu metaforikoan erabiltzen dira. Batzuetan, metafora nahiko argia da. Kasurako, geztera esatea gastatzaileari, leka-palu argala eta luzea denari, tantai gizon edo emakume tzarrari, eta haizebeleta "norat haize, harat aise" egiten duenari. Buruko mina emateraino jarduten dutenak, berriz, tresna zaratatsuekin berdintzen ditugu: matraka, adar, petardo, trikimaka (kanpai berezia).

Beste kasu batzuetan, lotura hori ez da hain agerikoa. Ontziak-eta ergelkeriarekin identifikatzen ditugu: eltze, eltzagor, babalapiko, lapiko-tapa, kaiku. Ortuariek ere ez dute ospe onik, eta inork ez du entzun nahi azaburu, azakirten, azahosto, azatronko, arbilore, babalasto edo babaleka dela, guztiak ere kokoloentzako "loreak" dira eta. Dena dela, babalore berba gozoa ere bada, umeei esateko.

Janarietan, denetarik: artobero edo ogi-mami (on hutsa, onegia); lukainka (lelo handia); pastel (plausta egoten dena); txistor (sexurako gauza ez dena); pikupasa eta mahaspasa (zimurtua); piper (haserrekorra, errea); pipermin (bizia); merenge (edozerekin haserretzen dena).


Gorputzeko atalak izaera adierazteko.

Bide hau ere oso erabilia da. Gorputzeko atalek zertarako balio duten, horrekin abstrakzio bat egin eta honelakoxe gauzak esaten dizkiegu ingurukoei:


Animaliak pertsonak kalifikatzeko.

Hizkuntza guztietan, animaliak iturri oparoa dira metafora eta konparazioetarako. Bakoitzaren ezaugarriei begiratuta, paralelismoak egiten dira haien eta pertsonen artean, itxuragatik, izaeragatik edo okabideengatik. Badira identifikazio osoak ("txerria"), gorputz atalekin egindakoak ("moko-fina"), eta ekintzak konparatzen dituztenak ("xorro-xorro jokatu"):

Animalien gorputz atalekin-eta askotan egiten dira identifikazioak:

Animalien ekintzak pertsonen jokabideak deskribatzeko:

Konparazioak ere hainbat ditugu.


Ekintzak eta inpresioak.

Hitz soil batek baino bizitasun handiagoa ematen dute: erratzaren makila irentsitakoa (artez-artez dabilena, harro itxurakoa); behiak orraztutakoa (gomina-edo eman eta ilea zapal-zapal daukana); buruan haizea eduki (handiustekoa); hanketan olio askorik ez eduki (astiro dabilena); lo belarra zapaldu (logura izan).

Batzuetan, hipotesien bitartez egiten dugu: aipatzen ari garen pertsonaren jokabidea igartzen dugu:


Pertsona izen bereziei "bigarren adiera" ematea

Gure amamak, bere ahizparekin haserretzen zenean, "Gumersinda" esaten zion, batek daki zergatik. Bokatibo moduan erabiltzen dira "Anakleto", "Pepito", "Kanuto", "Maripepi" eta holakoak ere. Beste izen batzuek are konnotazio argiagoa dute.


Jakina, famatuen ezaugarriak ere aintzat hartzen ditugu ingurukoak kalifikatzeko. Askotan bokatibo moduan erabiltzen dira, esaterako "Fitipaldi!" deitu automobilean oinaztu parean doanari.


Izen berezien artean aparte aipatu behar dugu ‘Maria’ aurrizki ere bihurtu baita euskaraz. Izen bati edo adjektibo bati erantsita, mari hitzak emakumezko kalifikatiboak sortzen ditu gehienetan.


Kasuren batzuetan gizonen erreferentea da, batez ere atzean ipinita.


Izen bereziak asmatzea.

Edo gaitzizen modura erabiltzea. Bokatiboak dira askotan, eta –s erantsita sortzen ditugu, ez gutxitan ere.


Bizilekuak asmatzea.

Non bizi zaren halakoa zara. Edo nolakoa zaren, harako zara. Kontua da bati baino gehiagori asmatu diotela etxea edo herria. Esaterako, motza, kamutsa denagatik “Motzenekoa da” esaten da. Eta burua hego haizez beterik duenari “orbel herrikoa”.

Ikuspegi morfologikoa

Atal honetan, batez ere berben sorkuntzari begiratuko diogu: zelan elkartzen diren hitzak kalifikatiboak eratzeko, eta atzizkien ekarria zein den.


Hitz elkarketa.

Berba edo kontzeptuak elkartzea baliabide arrunta da deskribapenetan. Ezaugarri fisikoak zein jarrerak ematen ditugu aditzera. Esaterako, "musuak merke ditu" esan beharrean "musu-merkea da" esan dezakegu txitean-pitean musuak ematen dituenari buruz.

Hitz elkarketaren bidez era bitako kontzeptuak ematen dira aditzera, fisikoak eta irudimenezkoak. Esaterako, aho-handi esaten dugunean pertsonaren ezaugarri fisiko hori aipa dezakegu (aho handia daukala), edo jokabidea (isiltzen ez dakiela).

Goiko horiek deskriptibo samarrak dira, baina beste batzuetan itxuraz behar ez diren edo loturarik ez duten elementuak sartzen dira, barregarriak direlako edo: tripaustel (jatuna, triperoa); tronperri (mozkortia); potromailuki (alfer handia)…

Hitz elkarketetan, badira sarritan agertzen diren elementu batzuk:

Hitz elkarketatik kanpo ere erabiltzen dira zantarkeriak kalifikatzeko: kakatan plaust (geldoa, odolbakoa); kakatsu (zitala, petrala)...


Genitiboaren bidez (-ko).

Badakigu bitarteko emankorra dena kalifikazioak sortzeko, baina guk pasadan ikusiko dugu. Hitz elkarketaren parekoa da, batez ere ezaugarri fisikoak aipatzeko: narru-lodia = narru lodikoa; beso-sendoa = beso sendokoa...

Horrez gainera, hainbat esapide lexikalizatutan agertzen da:

Gabezia markatzeko –bako asko erabiltzen da mendebaldean:


Atzizkibidea.

Kalifikazioak sortzeko beste bitarteko bat atzizki andana dugu: -(l)ari; -bera; -do; -dun; -ero; -ga; -gabe; -garri; -kari; -koi; -kor; -so; -ti; -tsu; -zale; -zu; -zto... Atzizki gehienok izena hartzen dute oinarri, izenondoa eratzeko. Kasurako:

Aditzari eransten zaizkio beste batzuk: -bera (sinesbera), -garri (kantsagarri); -kor (atzenkor, emankor); -zale (hartuzale, gordezale), eta abar.

Luzeago aipatu nahi ditut hiru atzizki, hizkera kolokialean kalifikazioak sortzeko izan duten eraginagatik: -ante, -oso / -osa; -ero / -era.

Atzizki horiek generoa bereizteko bidea ematen dute. Hain zuzen ere, euskara batzuetan berezkoa da bereizketa hori, eta ez atzizkietan bakarrik: txotxolo / txatxala, memelo / mamala, mantzardo / mantzarda (gangarra).

Baina atzizkibidearen atal orokor hori baino gehiago interesatzen zaizkigu atzizki adierazkorrak: -kilo; -ko; -kolo; -kondo; -kote; -lio; -ngo; -ño; -ontzo; -sko; -skote; -to; -tona; -txo (-txu); -tzar. Izen edo izenondo bati erantsita, haren ezaugarriak leundu edo gogortzen dituzte, edo bestelako ukitua eman.

Zenbait atzizkiren ekarria ez da beti bat, handigarriak dira hitz batzuekin eta txikigarriak beste batzuekin: andrato (andre handia) / txikito (txiki samarra); mutikote (mutiko sendoa, handia) / mozkote (txiki eta potoloa). Halere, sailkatu ditugu zelanbait.


Leuntzekoak

Atzizkiokin sortzen diren kalifikazioak maitasunez esaten dira sarritan, larri iraintzeko asmorik gabe. Askok femeninoko forma onartzen dute, -a amaieraduna.

Animalia izenekin ere erabiltzen dira –ko eta –to txikigarriak, irainak sortzeko: txakurto (galarazten zalea), txarrito (txerria, zikina); aketo (morroskoa, gizonkotea), mandako (astakirtena).


Handitzekoak

Horrez gainera, -tzar (zar) atzizkia ere erabiltzen da indarra emateko. Gaitzesgarria da gehiago: aldrebestzar; lelotzar... Izenekin erabil daiteke (andretzar), baina ez onespen adjektiboekin: edertzar, bizkortzar...


Indartzeko erak.

Atzizkiez aparte, baditugu beste era batzuk kalifikazioaren indarra graduatzeko. Harridurak:

Eta handitzeko hitzak.


Konparazio eta hiperbole barregarriak.

Adierazkortasun handiagoa emateko erabiltzen dira.

Edo kasu honetan, "gezur" hitzaren ordez lagunarteko sinonimo bat sar genezake, indar gehiago emateko: Beti dabil aleak / anporrak / batekoak / botaboleoak/ ilarrak / kalamuak / lukainkak / patatak / tipulak botatzen.


(IRATXE GOIKOETXEA LANGARIKA Euskal Telebistako hizkuntzalaria da)

Bibliografia


Ildo bereko artikuluak (ikusteko gainean sakatu)

Inprimatu


Erantzunak

Benetan ona

Mikel Zalbide / 2004-11-18 / 08:18

Oso artikulu ona. Benetan ona. Zer pentsatu eta zer ikasi ugari ematen du. Irakasleentzat eta, oro har, eskola-munduarekin harremanetan gaudenontzat jakingarria, argia eta aplikazio-esparru berriak zabaltzen dituena. Zorionak!


(MIKEL ZALBIDE ELUSTONDO Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailaren Euskara Zerbitzuaren burua da)

Artikulura bueltatzeko:
http://www.erabili.com/zer_berri/muinetik/1100262943