Egin klik hemen INPRIMATZEKO

Euskal Herri osoan urratzen dira hizkuntza eskubideak

Behatokia / Bestelakoak / 2004-06-16 / 07:03

Hizkuntz Eskubideen Behatokia fundazioa 2001eko ekainean sortu zen Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseiluak sustatuta. Behatokia Euskal Herriko herritarren hizkuntz eskubideez arduratzen da eta eskubide horiek Euskal Herri osoan, arlo publikoan zein pribatuan, bermatzera zuzentzen du bere jarduera.

Euskal Herriko herritarren hizkuntz eskubideak errespetaraztea xede duela, Behatokiak neutralitatez eta Kontseilua ez den beste edozein erakunde publiko edo pribaturen mendekotasunik gabe betetzen du bere lana.

Euskal Herrian, hizkuntza dela eta, ez dago herritar guztientzat aukera berdintasunik. Euskarak, Euskal Herriko berezko hizkuntzak, ez du status ofizialik Euskal Herri osoan eta euskal hiztunek egunero dituzte ukatuak beren hizkuntz eskubideak, eremu publiko zein pribatuan. Horren aurrean Behatokiak:

1. Euskal hiztunen hizkuntz eskubideak babestu eta defendatu ez ezik, urratzen direnean haien urratu izana salatu ere egiten du.
2. Euskal Herrian euskaraz mintzatzeko, administrazioari zuzendu eta administraziotik zerbitzuak hartzeko (osasuna, hezkuntza, justizia, informazioa zein beste edozein zerbitzu), bai eta orokorrean gizarteak eskaintzen dituen zerbitzuez euskaraz baliatzeko euskal hiztunek dituzten aukerak bermatzea du xede.

Hizkuntz eskubideak eta haiek errespetatzearen aldeko jardunbideak

Hizkuntz Eskubideen Behatokiak hizkuntz eskubideen aldeko lana egiten du. Hizkuntz eskubideak herrien eta gizabanakoen berezko eta oinarrizko eskubide gisa hartzen ditu, hots, bertako hizkuntza erabili eta gizarte alor guztietan garatzeko herritar eta herri guztiek duten oinarrizko eskubidea.

Eskubide hori ez dago tokian-tokian indarrean dagoen hizkuntz legediari lotuta. Euskal hiztunen hizkuntz eskubideak ez daude Euskal Herrian indarreango lege murriztaileen edo lege ezaren baitan. Euskaldunek, munduko beste edozein hiztun herrik bezala, dituzten hizkuntz eskubideak giza berdintasunezko irizpideetan eta oinarrizko giza eskubideen printzipioetan kokatzen ditu Behatokiak, eta horren arabera, tokian-tokian indarrean dagoen legeak ez aitortuta ere, euskaldunak eskubide horien jabe dira eta horiek galdegitea zuzeneko aldarrikapena dute.

Ez da Hizkuntz Eskubideen Behatokia izan “hizkuntz eskubidea” kontzeptuaren adiera hori proposatu eta defendatzen lehendabizikoa, ez eta bakarra ere. 1996an Bartzelonan PEN Club International eta CIEMEN (Centre Internacional Escarré per a les Minories Ètniques i les Nacions) erakundeek sustatu eta UNESCOk berak babesturik antolatu zen Hizkuntz Eskubideei buruzko Mundu Mailako Biltzarrean Hizkuntz Eskubideen Deklarazio Unibertsala onartu zen. Deklarazio unibertsal horrek printzipio bera hartzen du abiapuntutzat, bere hitzaurrean azaldu bezala, “hizkuntz desberdintasunaren marko politikoa, bizikidetzan eta elkarren errespetu eta onuran” oinarritzeko asmoz :

5. artikulua. Deklarazio honen funtsean dago printzipio bat zeinaren arabera hizkuntz komunitate guztien eskubideak berdinak diren, kontuan izan gabe bere kontsiderazio juridiko edo politikoa den hizkuntza ofizialarena, erregionalarena edo minoritarioarena (...)

“Hizkuntz eskubide” kontzeptuaren oinarrizko erreferentzia definizio baten beharra agerian gelditzen da estatuan indarrean dauden hizkuntz legeak edo hizkuntz aniztasunaren aitzinean administrazioek dituzten jarrerak zein ezberdinak diren ikusita. Izan ere, euskararen lurraldeetan, Euskal Herrian, inon gutxi bezain larria da aipatutako bateratasun falta. Euskaldunek haien hizkuntzaren statusa bost erregimen juridiko ezberdinen pean dute: ofizialtasuna gaztelaniarekin batera Euskal Autonomia Erkidegoan, hiru hizkuntz eremu Nafarroako Foru Komunitatean eta inolako lege aitorpenik eza Frantzia Estatuaren barneko euskal hiru herrialdeetan (Euskal Autonomia Erkidegoaren lur eremuaren barnean baina beste jurisdikziopean dauden Trebiñon eta Turtziotz-Villaverden bezala).

“Hizkuntz eskubide” kontzeptua indarrean dagoen legeari lotuz gero, Euskal Herriko hizkuntz eskubideen egoeraren azterketarako oinarrizko arazo metodologiko handiak, bai eta etikoak ere, izango genituzke. Hizkuntzaren statusaren araberako euskal hiztun bost kategoria bereizi beharko genituzke, eta hori eginda, herritarrekin bereizkeriaz jokatzen duen eredu soziopolitikoa birsortu eta legitimatuko genuke.

Haatik, hizkuntz eskubideen definizioa indarrean dauden legeetatik aldendu eta giza berdintasunezko irizpideen eta oinarrizko giza eskubideen printzipioen alorrera eramanda, bateratasun eta koherentzia metodologikoa lortzeaz gainera, azterketa honek mundu osoko hiztun herrien arteko berdintasun eta ekitate eredu baten beharra agerian uzteko ekarpena egin nahi du.

Behatokiak darabilen oinarrizko kontzeptuaren adiera argituta, ikus ditzagun orain bere xedea erdiesteko jorratzen dituen jardunbide nagusiak:

• Hizkuntz eskubideen betetze eta urratzearen gaineko errealitatea modu objektiboan hartu: datu zehatzak bildu.
• Hizkuntz eskubideen urraketak konpontzen eragiteko asmoz, erakunde publiko zein pribatuen aurrean agertu eta eraginkor jokatu herritar euskaldunak gizarteak eskaintzen dien zerbitzuez beren hizkuntzaz balia ahal izan daitezen.
• Euskal Herrian hizkuntz eskubideak zertan diren azaltzeko, urtean bildutako datuak eta bideratutako jardunbideak txosten batean agertu, balorazio jurilinguistikoa eginda eta eskubideen urratze egoera gizarte alorka aztertuta.
• Urteko txostena euskal gizarteari, Euskal Herriko administrazioei, Espainiako eta Frantziako estatuei eta nazioarteko erakundeei aurkeztu, euskal hiztunentzako hizkuntz bereizkeriaren berri eman, egoera gizarteratu eta eskubide horiek errespeta daitezen presiobideak jorratzeko.
• Hizkuntz eskubideen edukiak zabaldu, ezagutzera eman eta gizartean horien inguruko hausnarketa sustatu.
• Orain arteko gizarte joera edo inertziatik itzuri eta hizkuntz eskubideen gutxiespen sozialaren aitzinean, herritar euskaldunak kontzientziatu euskararen presentzia soziala izan dadin euskaldun denon eskakizun eta premia, eta herritar erdaldunak eta erdal gizarte eragileak sentiberatu hizkuntz eskubideen berezko eta oinarrizko izaeraz jabe daitezen.
• Hiztun herriaren trinkotzea sustatu. Euskarazko eskaera soziala areagotzea eta egituratzea xede duten ekimenak babestu, lagundu eta sustatu; euskal hiztun herriak dagozkion eskubideak bereganatzeko euskarazko eskaera soziala berretu behar baitu. Behatokiak euskal hiztun herriaren egituratze, barne indartze eta kontzientziatze prozesua lagundu eta horretan erreferentzia izan nahi du.
• Hizkuntz eskubideak zaindu eta euskara kanpoko zein barneko zerbitzuetarako erabiltzen eredugarriak diren erakunde publiko zein pribatuak positiboki nabarmendu.

Euskararen telefonoa zerbitzua eta haren metodologia

Behatokia, hizkuntz eskubideen urratze egoera modu objektiboan neurtu eta hizkuntz eskubideen urraketei konponbidea emateko tresna zuzen eta eraginkorraz baliatzen da: “Euskararen telefonoa” zerbitzuaz.

Hego Euskal Herriko edozein herritarren eta elkarteren eskura jarri zuen Behatokiak “Euskararen telefonoa” (telefonoz ez ezik, webgunez eta posta arruntez ere), eta horren bidez, hizkuntz eskubideen defentsan gizartearen inplikazioa sustatu nahi du.

Hiru motatako deiak bideratzen ditu Euskararen telefonoak: (1) Kexa egiteko deiak, euskara erabiltzeko herritarrek duten eskubidea ez bazaie errespetatu, ukatu bazaie edo euskara erabiltzeagatik kaltetuak izan badira; (2) Argibideak eskatzeko deiak, hizkuntz eskubideen inguruko aholkularitza juridikoa hartzeko, eta (3) txalotzeko deiak, euskaldunon hizkuntz eskubideak bereziki ongi zaintzen dituzten erakunde publiko zein pribatuen jokabide eredugarria zoriondu edo positiboki nabarmendu nahi izanez gero.

Zerbitzu honen bidez, Behatokiak herritarren deiak modu sistematiko batez biltzen ditu. Kexei dagokiela, datu guztiak hartzen ditu: kexaren arrazoia izan den gertaera ahal den xehekien azalduta, dokumentazio osagarria ahal den osoena eta kexa egilearen datuak, nahiz hauek konfidentzialtasun osoz babestu eta kexak bideratzean edo informazioa plazaratzean ez agertu.

Behatokiak espedientea irekitzen dio kasu (aholku eskaera, kexa edo txalotzeko dei) bakoitzari, erregistro zenbakia esleitzen dio (espediente zenbakia/urtea, 1/2003 adibidez, urteko lehen kasurako) eta bere artxibategian gordetzen du.

Espedienteak zabalduta, Behatokiak sailkatu egiten ditu. Espedienteen sailkapenerako hiru irizpide hartzen ditu kontuan Behatokiak: eremuak (publikoa/pribatua), kexaren izaera (soilik eskubide urraketa, edota lege urraketa ere izan denentz) eta larritasuna (zer kalte ondorio ekarri duen). Edozein kexa delarik ere, Behatokia 30 eguneko epean saiatzen da bideratzen. Kexaren arrazoia izan den gertaera zuzentzea xede duela, erakunde publiko zein pribatuetara zuzentzen da eta, beharrezkoa denean, bide judizialera ere jotzen du.

Bideratzean, batetik, kexa zuzendu zaion erakundearen arduradun nagusiari kexaren jakinarazpen idatzia bidaltzen dio Behatokiak; eta bestetik, kexa jarri duen herritar edo elkarteari kexak izanen duen prozeduraren berri ematen dio.

“Euskararen telefonoa” zerbitzuaren bidez herritarrek helarazten dituzten kexek ez ezik, hizkuntz eskubideen urratze egoeraren gainean egiten duen etengabeko azterketaren diagnosiak ere bide ematen diote Behatokiari urraketen aitzinean agertu eta salatzeko.

Behatokiaren urteko txostena

Hizkuntz Eskubideen Behatokiak urtean jasotako kasuak, kasuei emandako bideraketak, gizarte alor zehatzetako hizkuntz eskubideen egoera ezagutzeko egindako azterketak eta egoera hobetzeko abian jarritako jarduerak txosten batean biltzen ditu. Urteko txostena Behatokiaren urteko lanaren bilduma eta emaitza da. Urteko txostenaren xedea Euskal Herrian hizkuntz eskubideak zertan diren azaltzea da eta horretarako, urtean Behatokiak jaso eta aztertutako kasuak ez ezik, bere ekimenez landuak eta egoeraren etengabeko azterketatik biltzen dituenak ere hartzen ditu oinarri.

Urteko txostenaren bidez Behatokiak bi ekarpen nagusi egin nahi ditu:

1. Euskal hizkuntz komunitateari haren egoera erreala hautemateko edo haren autopertzepziorako bide ematea. Euskal Herriko herritarren hizkuntz eskubideen egoera ezagutzeko ditugun datuak, gehienbat, herritarrek berek emanak dira. Horiek osatzen dute Hizkuntz Eskubideen Behatokiak herritarren hizkuntz eskubideen betetze eta urratzearen gainean egin duen diagnosi modukoa. Diagnosi horrek euskal hiztun herriak bere egoera hauteman dezan edo bere autopertzepziorako lagun diezaioke.

   Hizkuntz eskubideen egoera, hots, hizkuntzaren statusa eta presentzia sozialaren egoera ezagutu eta horretaz jabetzea abiapuntua da hura aldatzearen aldeko urrratsak emateko. Euskal hiztun herriak bere egoera hauteman behar du, bere buruaren pertzepzioa lortu behar du, autopertzepziorik gabe besteek (euskal hiztunak ez direnek eta euskararen beharra sentitzen ez dutenek) egiten duten diagnosia eta zabaltzen duten irakurketa hartu beharko baitu, eta horrek ez du Euskal Herriko herritarren eskubideen egoeraren hobetzea ekarriko. Behatokiak, bere urteko txostena gizarteratzean, euskal hiztun herriak bere egoeraren hautemate berekia eta neurrikoa izan dezala lagundu nahi du.

2. Erakunde publikoei haien jarduera hobetzeko laguntza ematea. Urteko txostenak, herritarrek beraiek bizitutakoak oinarri dituela, hizkuntz eskubideen alorrean dauden beltzuneak, hizkuntz legediaren inplementazioaren arazoak bai eta sustapen handiagoa eskatzen duten alorrak ere agerian uzten ditu. Beraz, Behatokiak, urteko txostenaren bidez, Euskal Herriko nola Espainia eta Frantziako erakunde publikoei, herritarren hizkuntz eskubideak errespetatzeari dagokiola, haien efikazia eta zerbitzu kalitatea hobetzeko laguntza eman nahi die.

2003an bildutako datuak

Hizkuntz Eskubideen Behatokiak 737 kasu bildu ditu 2003 urtean. Horietarik, 727 herritarrek bidalitako informazioaz osatutako eta Behatokiak bideratutako espedienteak izan dira: 642 kexa, 23 txalotze eta 17 kontsulta. Ehunekoei dagokionez, espedienteen %94,13 kexek hartu dute, % 3,37 zorionek eta %2,50 kontsultek. Horren arabera, Euskararen telefonoa zerbitzua kexak helarazteko erabili ohi dute herritarrek, aurreko urteetan bezalaxe, hala ere, hona hemen “Euskararen telefonoa” delakoak kudeatutako espedienteen azken bi urteotako bilakaera:

Hala ere, ez dezagun pentsa kexen kopuruak behera egin duelako hizkuntz eskubideen egoerak hobera egin duenik. 2003 urtean zehar Behatokiak ez du sustapen kanpainarik egin Euskararen telefonoa zerbitzua erabilarazteko, hain zuzen ere, zerbitzuak ezarritako prozedurari ahalik eta zorrotzen jarraitzeko.

Espedienteen bilakaera 2002 eta 2003 urteetan

Behatokiak txostenaren prestakuntzarako datu kuantitatiboak era gordinean kontuan hartzen ez dituela gogorarazi behar dugu; hala ere, interesgarria iruditu zaigu Euskararen telefonoa zerbitzua erabiltzen duten herritarren jatorriari buruzko azterketa txikia egitea, datuen interpretazio orokorrean duen eraginera hurbiltzearren.

Gipuzkoarrak izan dira Euskararen telefonoa delako zerbitzuaren erabiltzaile gehienak, %34; iparraldetik, berriz, ia erabiltzailerik ez du izan. 2003 urtean Euskararen telefonoaren zerbitzua Hego Euskal Herrian besterik ez da izan erabilgarria, nahiz eta, Behatokiarekin elkarlanean dabiltzan Iparraldeko zenbait erakundetako kideek hizkuntz eskubideen urraketa nabarienen berri eman duten.

Bi datu dira azpimarragarri erabiltzaileen jatorriari dagokionez:

• Batetik, Gipuzkoa da berriz ere erabiltzaileen jatorri nagusiena, eta horrek ez du zerikusi zuzenik herrialde horretan gertatzen diren hizkuntz eskubideen urraketekin, ez, behinik behin Behatokiak erabiltzen dituen irizpideekin: izaera, sistematikotasuna eta larritasuna. Aitzitik, Gipuzkoako herritarrak sentiberago dira hizkuntz eskubideen urraketen aurrean, eta horrexegatik eskaera-maila altuagoa egiten diete administrazioei eta erakunde pribatuei. Alegia, Tuteratik edo Baionatik kexarik jaso ez izanak ezin ondoriozta dezake hizkuntz eskubideen urraketarik izan ez denik, aitzitik, azken hogei urteotan hizkuntz eskubideek ez dute inolako legezko aitortzarik izan eta, ondorioz, horien urraketa sistematikoa izan da. Hala ere, norbanakoari eta hizkuntz komunitateari dagozkion eskubideen barneratze eskasak eragin zuzena izan du “Euskararen telefonoa” zerbitzuan eremu horretako erabiltzaileak ez izatearekin.
• Bestetik, aipagarria da Arabako herritarrek Euskararen telefonoa zerbitzuaren erabileran emandako gorakada. 2002 urteko datuekin alderatuz gero, erabiltzaile-kopurua bikoiztu egin dela ikus daiteke, eta Gasteizko erabiltzaileen kopurua iazkoa halako hiru izateraino igo da. Kasu horretan eta datuen balorazioan agertuko dugun moduan, azken urteotan herrialde horretan izandako atzera pauso zantzuak detektatu dituzten herritarrak izango genituzke.

Estatistikaren ikuspegitik ondorioak aterako ez ditugun arren, Behatokiaren azken bi urteotako bilakaera islatzeko ondoko grafikoa dugu.

Erabiltzaileen jatorriaren bilakaera 2002-2003 urteetan

Herritarren kexak hartu dituzten erakundeak

Ondorio nagusiak

Hizkuntz Eskubideen Behatokiak 2004 urtean landutako datu guztiak bildu ditu urteko txostenak. Datuak aurkeztu, aztertu, eta haien gaineko gogoeta egin dugu, hizkuntz eskubideen egoerari buruzko ondoko berazkoak jalkitzen direlarik:

1. 2003 urteko txosten honek aurreko bi urteetako txostenek eman zituzten ondorio nagusiak guztiz berretsi ditu.

• 2001ean Behatokiak 93 kasu baizik ez zituen landu. Halere, kuantitatiboki gutxi izanda ere, oso kasu adierazgarriak ziren eta guztiz baliagarriak egoeraren azterketa egiteko Behatokiak bildutako kasuen azterketa kuantitatiboa baino azterketa kualitatiboa eta erlatibizatua hobesten du.
• 2002an, Behatokiak 1.036 kasu aztertu zituen eta horiek denek bide eman zioten aski ongi dokumentatuta dagoen errealitatea xehekiago deskribatu eta baloratzeko.
• 2003an kasu kopuru zerbait txikiago baina halere garrantzitsu eta adierazkorra aztertu da, eta azterketa honek guztiz berretsi ditu aurreko bi urteetako ondorioak.

2. Euskal Herriko herrialde guztietan urratzen dira hizkuntz eskubideak.

• Euskal Herrian administrazio batzuek status ofiziala aitortua diote bertako hizkuntza den euskarari, beste batzuek, berriz, ez. Administrazioek bertako hizkuntzari ofizialtasun statusa aitortua izatea eta hizkuntz eskubideak babesteko legedia indarrean egotea, izugarri garrantzitsua da herritarren eskubideok urraturik agi ez daitezen. Horregatik ezinbesteko deritzogu ofizialtasuna lurralde guztietan eskuratzeari
• Dena den honek ez du esan nahi ofizialtasunaren aitortza eta legedia indarrean egotea aski direnik euskal hiztunen eskubideak bermatzeko. Izan ere, eskubideon bermatze eraginkorra moteltzen duen galgarik badago.
• Ofizialtasun statusa dagoen eskualdeetan ere gertatzen dira hizkuntz eskubideen urraketak. Ofiziala izateak berez ekarri beharko lukeen egoera lortzeko bidean jorratu beharreko normalizazio prozesua progresibitate printzipioak baldintzatzen du. Progresibitate printzipioaz gaur egun praktikan egiten den interpretazioak larriki kaltetzen ditu euskaldunen hizkuntz eskubideak.

3. Euskal Herriko administrazio maila guztietan urratzen dira hizkuntz eskubideak.

• Espainiako estatuko administrazioak ez du Euskal Autonomia Erkidegoan eta Nafarroako Foru Komunitatean indarrean dagoen koofizialtasuna errespetatzen.
  • Herritarrei dokumentazioa gaztelania hutsean igortzea jardunbide sistematikoa da, ahozko harremanetan tokiko hizkuntzaz zerbitzua ez ematea bezala.
  • Estatuko administrazio batzuek ez dituzte herritarrek aurkeztutako euskarazko dokumentuak onartzen.
  • Egun ezinezkoa da epaiketa bat euskaraz egitea.
• Frantziako estatuko administrazioak egunero eta sistematikoki urratzen ditu euskal herritarren hizkuntz eskubideak. Nazioarteko itunek agintzen diotena saihestu ahal izateko hiztun komunitatearen izaera bera aitortzeari uko egiten dio
• Eusko Jaurlaritzak ondoko hiru alorretan ditu herritarren hizkuntz eskubideen babesaren beltzunerik larrienak:
  • Osasun arloa: Aurten berriro kexa gehien bildu dituen erakundea izan da (20 kexa guztira), eta hauetarik % 25ek larritasun edo sistematikotasun zantzu argiak agertzen ditu, eta beste %40k, arinago bada ere, sistematikotasun zantzuak agertzen ditu halaber. Osakidetza euskalduntzeko euskara plana oinarritzeko dekretua onartu egin da eta aipatu euskara plana abian da. Halere, epeak betez gero, 2004ko iraila baino lehen ez da emaitzarik ikusiko. Beraz, aurtengoari dagokionez, arlo honek beltzune izateari eusten dio tamalez ostera.
  • Justizia arloa: Botere Judizialaren menpe dago eta, ondorioz, goian aipatu bezala, Estatuko lege oinarriak direla eta, Botere Judizialak ez ditu herritarren hizkuntz eskubideak bermatzen. Baina Eusko Jaurlaritzaren Justizia sailburuordetzaren esku egon daitezkeen hainbat ekintzek –adibidez, jakinarazpenak ele bietan egiteak– agerian uzten dute oinarrizkoa (erabilera idatzia) ere ez dela ziurtatzen.
  • Herrizaingo arloa: Ertzaintzako kide batzuek agertu dituzten jarrerek berebiziko kezka sortzen dute. Larria da zenbait ertzainek erakusten duten ezjakintasuna EAEko legediak euskaldunei aitortzen dizkien hizkuntz eskubideei buruz, herritarrak gaztelera erabiltzera behar ditzaketela uste baitute (59/2003). Larriago oraindik euskaraz egiteagatik berdintasunezko tratua hartzeko eskubidea urratzea (111/2003). Eta larriena zalantzarik gabe euskaraz zuzentzeagatik irainak eta atxiloketa jasan behar izatea (23/2003). Bitartean, Ertzantzaren euskara plana geldirik dago. Hortaz, 2002 urtean agertutako kezka larriak ez du konponbiderik izan eta egoerak bere horretan dirau.
• Nafarroako Foru Komunitateak sistematikoki urratzen ditu herritar euskaldunen hizkuntz eskubideak, bai eta sarritan legeak ere.
• Herrialdeko Agintaritzan eta toki administrazioetan –udaletan– ere urraketak gertatzen dira. Urraketa hauen artean batzuk arinak eta ez ohikoak dira, baina besteak bereziki larriak dira, Iruñeko Udalarenak adibide, euskaldunen hizkuntz eskubideen aurkako eraso planifikatu baten emaitza baitira.

4. Hizkuntz eskubideak urratzea ez da soilik, Hizkuntz Eskubideen Deklarazio Unibertsala oinarri duen eta Behatokiak bere egin duen, gizakien eta hizkuntz komunitateen arteko berdintasun printzipio nagusia urratzea. Kasu gehien-gehienetan administrazioek, beraiek onartutako eta beraien lurraldeetan indarrean dagoen hizkuntz legedia ere ez dute betetzen. Legea urratzen dute:

• Konstituzioak eta estatu mailako prozedura administratiboko legeak.
• Erkidegoetako hizkuntz legediak.
• Toki entitateetako ordenantzak.

5. Kasu batzuetan, hizkuntz eskubideaz gain oinarrizko eskubide batzuk ere urratzen zaizkie herritarrei: berdintasunez hartua izateko eskubidea, informazioa hartzeko eskubidea, etab. Bestalde, administrazioaren aldetik delitu zehatzen zantzuak dituzten kasuak ere aurkitu ditugu: bereizkeria, prebarikazioa, etab.

• Estatuko administrazio batzuek ez dituzte herritarrek aurkeztutako euskarazko dokumentuak onartzen.
• Informazioa euskaraz jasotzeko eskubidea larriki urratua gertatu da Egunkariaren itxierarekin.
• Herritar batzuk gutxietsiak izan ohi dira euskaraz aritzeagatik.
• Herritarrek zerbitzu publikoa hartzeko atzerapenak jasan behar izan ohi dituzte zerbitzua euskaraz nahi izanez gero.
• Herritar euskaldunek aukera berdintasun eskubidea urratua izan dute.
• Epaitegietan euskaraz epaitua izateko eskubidea urratu egiten da eta, ondorioz, babes judizial eraginkorrerako eskubidea zein defentsa eskubidea urratuak izan daitezke.

6. Estatuz gaindiko arauak ere urratzen dira, adibidez:

• Europako Kontseiluari dagozkionak:
  • Erregio zein Gutxiengo Hizkuntzen Europako Ituna, Espainiako (1992) eta Frantziako (1999) estatuek sinatua. Gainera Espainiak 2001ean berretsi zuenetik Hizkuntzen Euroitunari men egin behar zaio derrigorrez. Halere, Espainiak ez du aintzat hartu eta ez du betetzen.
  • Gutxiengo Nazionalen Babeserako Hitzarmen-markoa, Espainiak sinatua eta berretsia (1995). Frantziak ez du sinatu ere egin.
• Nazio Batuen Erakundeari dagozkionak:
  • Giza Eskubideen Deklarazio Unibertsala.
  • Eskubide Zibil eta Politikoen Itunaren 27. artikulua.
  • Gutxiengo Nazional, Etniko, Erlijioso eta Linguistikoetako kide diren Pertsonen Eskubideen Deklarazioa.

7. Nafarroa Europako kontraeredua da eta gutxiagotze instituzionalaren bideari jarraitzen dio.

Nafarroa Europako kontraeredua da bertako hizkuntz gutxiengo baten babesari dagokiola. Nafarroako Gobernuak murrizketak egin ditu legez aitortuta zeuden hizkuntz eskubideetan eta eskubide horiek sistematikoki urratzen dizkie herritarrei:

• Berezko hizkuntza dela aitortu arren, hizkuntzaren ofizialtasuna geografikoki banatuta dago, inon ez bezala. Legeak Nafarroi aitortzen dizkien hizkuntz eskubideak eremu geografikoen arabera daude banatuta.
• Gutxiagotze instituzionala zuzentzeko Foru Dekretua jarri du abian: 29/2003 Foru Dekretua, Nafarroako Administrazio Publikoetan euskararen erabilera arautzen duena.
• Murrizketek, legeak zedarritutako eremu mistoa eremu ez-euskaldunarekin berdindu dute; eremu euskaldunean gaztelania hutsezko erabilera administratibo-ofiziala ahalbidetu dute.
• Dekretu bidezko murrizketek euskara eta euskal hiztunak bizitza publikotik desagerrarazi nahi dituzte;: ele bietan zegoen inprimakia, dokumentua, errotulua edo webgunea, orain gaztelania hutsean daude. Lehen euskaraz jaso zitekeen zerbitzua orain gaztelania hutsean baizik ezin jaso izatea.
• Nafarroako Gobernuak ez du betetzen indarrean dagoen legedi murritzak ezarritako koofizialtasuna: usua da eremu euskaldunera gaztelania hutsezko dokumentazio ofiziala bidaltzea.
• Nafarroako Gobernuaren hizkuntz politikak euskararen erabileraren murrizketa orokorra dakar. Murrizketa antolatua eta planifikatua da, eta LORAFNAn eta Euskararen Legean ezarritako xedeen guztiz kontrakoa.
• Urtean zehar izandako Nafarroako Gobernuaren aurkako epai judizialek eta nazioarteko erakundeen gomendioek ez dute jarrera gaitzesgarri hau aldatzerik eragin.

8. Frantziako Errepublikak Euskal hiztun komunitateari eskubideen subjektu izaera aitortu behar dio, bai eta eskubide kolektiboak aitortu ere. Horrela, ezinbestekoa du:

• Euskal hiztun komunitatearen izaera aitortzea, bai eta hizkuntzarena berarena ere
• Nazioarteko gutxieneko estandarretan jarritako oharrak kentzea, eta falta dituenak berrestea.
  • Erregioetako edo Gutxiengoen Hizkuntzen Europako Ituna.
  • Gutxiengo Nazionalen Babeserako Hitzarmen-markoa.
  • Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Hitzarmena sinatzean gutxiengoen eskubide kulturalak aipatzen dituen 27. artikuluari eginiko oharra.
• Hizkuntz eskubideak bermatzeko politika eraginkorra abian jartzea.

9. Hizkuntz eskubideen bermerako mekanismo juridiko administratibo berezitu eta azkarra ezarri beharra dago, gertatutako lege urraketei aurre egin eta haiek zuzentzeko.

• 2003an ere agerian gelditu baita zer tresna edo mekanismo eskasa dagoen ohiko prozedura juridiko administratiboan hizkuntz eskubideen urraketa horiei erantzuteko. Legea aldeko, bai eta epai judizialak aldeko izan arren, zenbait administraziok behin eta berriz horiei muzin egiten diete, ez dituzte aintzat hartzen eta ez baleude bezala jarraitzen dute.

10. Hizkuntz eskubideen urraketa zabal eta sistematikoak euskal hiztunek euren hizkuntz eskubideez duten pertzepzio subjektiboan du eragina.

• Euskal Herrian, euskaldun jendeak luzez bizitutako legezko gutxiagotasun eta menpekotasunak egungo egoera naturalizatzea ekarri du.
• Oraindik orain legeari loturik hautematen dute euskaldun gehienek euren hizkuntza erabiltzeko eskubidea. Horrek oinarrizko eskubideen inguruan zalantza eta segurtasun falta dakarzkie herritarrei, bai eta euskara erabiltzeko eskubideez gabeturik egotearen sinestea ere Euskal herriko lurralde gehienean.
• Egoera hau hain dago sustraitua, legea aldeko duenean ere, eta legeak zehatz mehatz eskubideak aitortzen dizkionean ere euskalduna ez dela eskubide jabe sentitzen. Eskubide hauen ezagutarazteko Administrazioen aldeko ahalegin ezak ezinbesteko bihurtzen du egoera hau.
• Askotan, herritarrek euskaldun gisa oinarrizko eskubideak ukatuak izatea ohikotzat hartzen dute eta, ondorioz, bigarren mailako herritarra izatearen buru hautemate edo autopertzepzioa bere egiten dute.

Hizkuntz Eskubideen Behatokiaren ekarpenaren balorazio orokorra

Urteko txostenak bildu dituen datuen gaineko azterketa juridiko, balorazio orokorra eta ondorio nagusien agerpena eginda, Hizkuntz Eskubideen Behatokiak burutu duen lanaren inguruan ere gogoeta egin du. Zer dakarkion euskal gizarteari erakunde honek Euskal Herriko herritarren hizkuntz eskubideen alde egiten duen lanak, lan hori nolakoa den kontuan hartuta? Ondoko bost ekarpenetan bildu dugu Hizkuntz Eskubideen Behatokiaren jarduera:

• Behatokiaren ekarpena erakunde publikoentzat.

  Urteko txostenak, herritarrek beraiek bizitutakoak oinarri dituela, hizkuntz eskubideen alorrean dauden beltzuneak, hizkuntz legediaren inplementazioaren arazoak bai eta sustapen handiagoa eskatzen duten alorrak ere agerian uzten ditu eta hori eginez, Behatokiak, auditoria modukoa den urteko txostenaren bidez, Euskal Herriko nola Espainia eta Frantziako erakunde publikoei, herritarren hizkuntz eskubideei eragiten dieten erabakien efikazia eta zerbitzuen kalitatea hobetzeko ekarpena egin nahi die.

• "Euskararen telefonoa" zerbitzuaren ekarpena herritarrentzat.

  Behatokiak “Euskararen telefonoa” zerbitzuaren bidez herritarren 738 dei jaso ditu 2003an: hizkuntz eskubideen urraketen inguruko kexuak, eskubide zein legeei buruzko galderak, eta gorazarrezko aipamenak. Agerian geratzen da herritarren deiak biltzen dituen zerbitzu publiko honen arrakasta eta premia. Honen erakusgarri da gainera, aurreko urtean ez bezala, 2003an inongo ahaleginik ez dela egin zerbitzua erabil dadin eragiteko, komunikazio kopuruak Behatokiaren izapidetze baliabideei gainezka egin ez ziezaien.

• Behatokiaren ekarpena hizkuntz eskubideen kontzientzia zabaltzeko.

  Erregistratzen ez den kexak une bateko frustrazioa eragiteko eta gutxiespenezko sentipenak sakonago sustraitzeko baino ez du balio. Erregistratzen denak aldiz bide luzea egin dezake eta ondorio nabarmenak eragin, gutxiespenaren sustraiak erauziz orobat. Behatokiak bere lanarekin aukera eman dio herritarrari zenbait egoera isilean pairatu beharrean, eskubideak badituela ohartuki sentitzeko, egoerok ozenki salatuz eta egoeron eragileak plazararazi eta erantzutera moralki behartuz. Legea lagun duenean epaitegietara jo eta bertan irabaziz, eta legea lagun ez duenean, salaketok hizkuntz eskubideak aintzat hartzen dituen nazioarte mailara jo eta nazioarteak egoera salagarri horiek gaitzestea lortuz eta gaitzespen horren berria zabalduz.

• Behatokiaren ekarpena egoeraren diagnosia egiteko.

  Behatokiaren lanak, euskaldunen hizkuntz eskubideen inguruko kontzientzia suspertzearekin batera, hizkuntz eskubideon egoera objektibatzea dakar, eta ezinbesteko ondorioz, gainera, egoera horren gainean frogarik gabe baina bozgorailu ugari eta indartsuz egin daitezkeen zenbait argazki interesaturen gezurtatzea. Behatokiak bere urteko txostenean agertzen duena da, eta ez beste bat, euskaldunen hizkuntz eskubideen egiazko egoera. Bere onean eta bere txarrean. Diagnosia euskal komunitatearen barruan egina izatea eta era objektiboan egina gainera oinarri bikaina da egoera benetan zein den ulertzeko, eta hau ezinbestekoa da arazoei irtenbide egokiak aurkitzeko.

• Behatokiaren ekarpena hizkuntz eskubideak urratzearen alboko kalte ondorioak agerian uzteko.

  Hizkuntz eskubideen urratzeak, herritarrak jabe diren berezko eta oinarrizko eskubidea ez errespetatzeaz gain, batzuetan, alboko kalte ondorio neurgarriak ditu. Kopeta ilunak, begiratu zorrotzak, erantzun zakarrak, izapidetze nekezagoak, atzerapenak, irain ozenak, eta baita atxiloketak ere. Guztiak egiaztaturik geratu dira, egoera jakin baten lekuko: Euskaldunek ez dute beren burua eskubide jabe ikusten, eta erdaldunek ere ez dute euskalduna euskaraz jarduteko eskubidearen jabetzat hartzen. Administrazioek premiazko helburutzat hartu behar dute alboko kalteokin berehala amaitzea.

2003 urtean jasotako espediente bereziak

• Nafarroa: Nafarroako Auzitegiaren epai batek euskaraz egindako epaiketaren itzulpen-gastuak ordaintzeko agindu dio herritarrari.

• Nafarroa: Cordovillarako eskutitz bat bueltan etorri zitzaigun, helbidea zuzena ez zelakoan. Ondoren, eskutitz berdina bidali zen, baina helbidea gaztelaniaz idatzia, bigarren eskutitz hori arazorik gabe iritsi zen.
• Bizkaia: 2003ko martxoaren 16an 16’45etan Ondarroa-Berriatua bidean Ertzainek herritarra gerarazi zuten. Besteak beste, gidatzeko baimena sinatuta ez egoteak isuna ekar dezakeela jakinarazi zioten gaztelania hutsean. Orduan herritarrak euskaraz informazioa hartzeko eskubideaz galdetuta, Ertzainak isuna jarri zion, informazio gisa emandako arrazoi berarengatik, hain zuzen ere, baimena sinatuta ez izateagatik.
• Bizkaia: 2003ko martxoaren 29an, goizaldeko ordu bietan, Algortako metro geltokian, han zegoen METRO BILBAOko langilearengana jo zuen informazioa eskatzera. Euskaraz egin zion eta langilek, haserretuta eta modu txarrean, ez zuela ulertzen eta pikutara joateko, ea bere bizkar barre egiten ari ote zen esan zion. Hori gertatuta, herritarrak kexa jarri zuen: 54399. Langilearen identifikazioa: 83/97.
• Nafarroa: Iruñeko Udalak isuna jakinarazi zion herritar bati gaztelania hutsean. Herritarrak isuna euskaraz ere bidaltzeko eskatu zuen. Udalak ele bietan igorri dio isuna, bai eta gainkargua kobratu ere.
• Bizkaia: Herritar batek Hezkuntza Saileko oposizio-azterketa egin behar du. Berari dagokion plazan gehienek derrigorrezko bigarren hizkuntza eskakizuna dute. Hala ere, B008 tribunalean ezin izango du azterketa euskaraz egin. Itzultzaileak izango omen dira, baina ez daki aldi berekoak izango diren. Azkenean, berak 20-30 segundotan hitz egin eta ondoren itzultzaileak egiten zuen. Batzuetan itzultzaileari oharrak egin behar izan zizkion, orduan, berak epaimahaiko kideei zuzenketa egiteko esaten zien. Egokitutako gaia ordu betean azaldu behar zen, baina euskaraz egin behar zutenek denbora gutxiago erabili ahal izan zuten.
• Gipuzkoa: Donostiako kontentzioso-administratiboaren lehenengo epaitegiaren arabera forma akatsa da dokumentazioa euskara hutsean bidali izana. Gaztelaniaz bidali ezean prozedura amaitutzat joko duela jakinarazi zuen epaileak.
• Gipuzkoa: Herritar bati Astigarragako osasun etxetik historia klinikoa eskatu diote eta Altzako osasun zentroan eskaera euskaraz egin zuen. Zentrotik deitu diote eskakizuna gaztelaniaz egin behar duela jakinarazteko.
• Nafarroa: Madrildik Iruñera bidalitako eskutitzean euskarazko toponimo bat idatzita zegoen. Aipatu eskutitza Alemaniara bidali zuten CORREOS enpresatik.
• Nafarroa: Telefonicako 1004 zenbakian hasierako harrera euskaraz jaso daitekeen arren, Nafarroako Foru Komunitateko herritarrek ezin dute komertzial elebidunen zerbitzurik hartu, Euskal Autonomia Erkidegoko biztanleek bakarrik daukate aukera hori.
• Nafarroa: 116/2003 Foru Aginduaren arabera espezialitate bat bi bailitzan agertzen da, gaztelaniazkoa eta euskarazkoa. Horrela, euskarazkoa egin nahi dutenek ezin dute gaztelaniazkoan aurkeztu, eta gerta daiteke gaztelaniazkoan puntuazio baxuagoa dutenek plaza hori eskuratzea. Auzitegiak baliogabetu egin zuen aipatu agindua.
• Gipuzkoa: Villenako (Alacant) kartzelan preso euskaldun bati ez diote utzi familiarekin komunikazioa euskaraz egiten.
• Gipuzkoa: Beasaingo Udaletxean Euskaltel konpainiako telefonoak jarri dizkiete. Azaroaren 7an teknikariak bertaratu ziren informazioa emateko eta ezin izan zieten zerbitzua euskaraz eskaini. Halaber, apunte eta oharrak gaztelaniaz eman zizkieten. Azkenik, telefono pantailetan agertzen diren mezuak espainieraz eta katalanez daude, ez ordea, euskaraz Beasaingo hizkuntza ofizial eta berezkoan.
• Gipuzkoa: 2003ko azaroaren 13an Donostiako epaitegi batean epaileak abokatuari errieta egin dio bezeroak euskaraz egin nahi eta aldez aurretik itzultzailea eskatu ez duelako.
• Bizkaia: Barakaldoko Herri Ikastetxean D eredua besterik ez dago. Udalak atezainak ordezkatzeko zerrenda egitea erabaki zuen. Aipatu zerrenda prestatzean ez zitzaion erreparatu euskararen ezagutzari. Udalaren arabera bi eskubide aurka jartzen dira: lan eskubidea eta euskara erabili ahal izatearena, eta lan eskubideari eman behar zaio lehentasuna.

Inprimatu