Joshua A. Fishman-en RLS edo HINBE

Hizkuntzaren soziologia jakintza-alor gaztea, berria eta osatugabea da gaur-gaurkoz.

Gaztea da, oraindik ez baitu berrogei bat urte besterik. Berria da bere enfokea, linguistikaren eta soziologiaren tarte-bitartean garatua, gizarte-zientzia askoren (soziologia, historia, antropologia, linguistika) eta ohiko zientzia instrumentalen (batez ere estatistikaren) azken orduko hainbat ekarpenez eratu delako. Osagabea da, azkenik, aztertu nahi duen errealitatearen informazio partzial-mugatutik abiatu behar izan duelako: mundu zabalean dauden ehunka edo (seguruago) milaka konstelazio etnokultural arriskupekoren situazio konkretuak ezin ezagutu ahal izan dituzte, ez osorik behintzat, zientzi adar honen sortzaile eta finkatzaileek. Luze-zabaleko gizarte-berrikuntzak eta bere iturburu, bidaide eta ondorio diren bilakaera politiko-operatiboek hil ala biziko situaziora ekarritako hainbat hiztun-herrik oso ibilbide berezia izan du. Askoren ebidentzia enpirikoak oraindik ahulegi deskribatuak daudenez zaila da guztientzat balio izango duen formulazio teoriko zehatzik asmatzea.

Hori guztia horrela izanik ere, ez dago dudarik pauso handiak egin direla azken berrogei urte inguruan, hizkuntzaren soziologia oinarritze aldera. Lehendik zetorren literatura-modu bat, Europa erdialdeko (batez ere alemanez idatzitako) bibliografia "soziolinguistiko" bat eskueran zegoen, gainera, hutsetik hasi behar ez izateko. Bai aurreko bibliografia horretaz baliatzea, eta bai hizkuntz soziologia fundatzea, Estatu Batuetan egin izan da, inon baino sakonago, joan den mendearen hirurogeiko eta hirurogeita hamarreko urtealdietan. Langintza horretan leku nagusia izan du, begiratzen den aldetik begiratzen dela, Joshua A. Fishman irakasleak. Bai elaborazio kontzeptualaz, bai lehendikako konstruktu teorikoak hizkuntz soziologiaren (aurrerantzean: HS-ren) jakintza-gai berrian txertatzeari dagokionez, eta bai zientzi adar berriari mundu mailako perspektiba zabala eskaintzea denaz bezainbatean, jakintza-alor honetan aurrera egin nahi izan duen edonoren buruzagi eta ildo-berritzaile gertatu da Fishman irakaslea. Berak landuak dira adibidez, inork baino kontzeptualizazio- lanketa handiagoz agian, dominance configuration, language spread eta language shift kontzeptuak. Azkeneko horri helduko zaio hemen batez ere, language shift edo mintzaldatzeari alegia. Hizkuntz ordezkapena ere esaten zaio gure artean, eduki berberaz edo antzekoaz. Zaragozara zoazenean, tabernara edo enpresa batera sartu eta erdaraz hasten zarenean, hori ez da language shift. Ezer izatekotan code switching da hori, edota horretatik hurbilago dago behintzat, normalean. Horretaz ez gara ari, ordea, mintzaldatzea gora eta mintzaldatzea behera dihardugunean.

Aldiz, norbaitek esaten badizu:

• a) "nire mutiko-denboran euskaraz egiten zen Aieten (Donostia aldeko auzo batean), ehunetik laurogeita hamabosten. Hala egiten zen ia etxe guztietan, orobat Muntoko eta gainerako sagardotegietan, Elizan eta eliz inguruko kontuetan, baserrietatik Donostiako merkatura (Bretxara edo San Martina) eguneroko tratua egitera (hots, baserriko berdurak, frutak, esnea, oiloak eta arrautzak... saltzera) jaisten ziren etxekoandre eta laguntzaile guztien artean, Santakruzetan auzoko (Goiko Galtzadako) jaietan, soro-zelai eta baratzetan, baserri-lanetan, bide-bazterrean (bertatik pasatzen ziren itzainekin), inguruko neska-mutilen artean beren jolas, joko, haserrealdi eta gainerako gorabeheretan, amonak ilobei goizeko eta gaueko errezoak erakutsi eta elkarrekin esaten zituztenean, aitonak bere gaztetako ipuinak eta pasadizoak kontatzen zizkizunean, Intxaurdegi aldera osabarekin pentsu bila joaten zinenean, Oriamendiko ur-deposituetako Sebastianekin berritsuketan hasi eta berak, tartean-tartean, bertsotan erantzuten zizunean, Gurugu ondoko Matxainek toka- eta bola-jokoa antolatzen zuenean, Añorga aldetik metak egiten laguntzera etortzen zen Belartxarekin...

  Euskaraz egiten ziguten, eta hala egiten genien guk, Garaizar enpresako autobus-gidari hernaniarrei ere. Autobusera sartu orduko, nahiz Avenida parean pasa, bazenekien euskara zela ingurumen horretan (hots, autobusean zebilen jendearen artean) nagusi.

• b) Egia da, ordea, besterik ere bazela Aieten, orain dela berrogeita bost urte: eskolara joan orduko erdaraz egin behar zen guztia, paseanteak Donostiatik etortzen zirenean erdiek ez zekiten euskaraz eta erdaraz erantzun behar zenien "¿vendeís manzana?" galdetzen zizutenean; etxeko paper guzti-guztiak erdaraz zeuden, eta kartak ere halaxe etortzen ziren denak; uda partean Franco etortzen zenean, bestalde, goiko jauregi ingurua arrotzez (aietearrekiko harremanei dagokienez, batez ere Francoren guardia mora delakoaz) betetzen zen; udalaren Borrotoko fielatoan zegoen guardak ere ez zekien hainbatetan euskaraz...
• c) Baina euskaraz bizi zen Aieteko jendea, hamarretik bederatzietan, eguna joan eta eguna etorri. Euskara zen haien bizitzan, goizeko errezotik hasi eta gauean oheratu arte (baita gaueko ametsetan ere, hartaraz gero) jaun eta jabe. Erdara ere hor zegoen, ezinbesteko hizkuntza zen Aldapetan behera jaitsiz gero: baina Aieten euskara zen nagusi. Aieteko euskara-erdaren dominance configuration, eguneroko mintzajardun zabal, arrunt etengabeari dagokionez, euskararen alde makurturik zegoen oso. Berak dominatzen zuen etxean (ia etxe guztietan), kalean, taberna-zuloan, karretera bazterrean, jai-ospakizunetan eta zelai-soroetan.
• d) Orain, aldiz, erdara entzuten da gehien-gehiena Aieten. Kontuan izan urbanizatu egin dela Aiete baserri-auzo zena "ciudad dormitorio" eta zerbitzu-enpresen egoitza berri, zabal, modernoa bihurtu da Aiete, Miramongo bere parke teknologiko eta guzti. Zoaz orain Ibermatikara, adibide enblematikoena baizik ez aipatzearren, goiz eta arratsalde euskara hutsean lan egitera: ea zer burubide ateratzen duzun. Zoaz Aiete osoko etxebizitza berri, familiabakar, txukun, ugarietara... Zoaz bertan sortu diren supermerkatu-denda eta kirol-instalazioetara, zoaz jatetxe berrietara... Donostiako apendize urbano bihurtu da Aiete, eta Donostian lehenagotik jaun eta jabe bihurtzen ari zen gaztelania hori bera ari da orain Aietez jabetzen. Ez da osorik amaitutako zikloa (berrogeita bost urte gutxitxo dira, gero ikusiko denez, hiru belaunalditako shift-korrimendua osorik burutzeko). Egia da gainera eskoletan (azken hogeita hamar urteotan sortu diren Jesuitinen ikastetxean, Axular ikastolan eta abarretan) bultzada ederra (ez denetan, halere, urrundik ere, neurri berekoa) eman eta ematen zaiola euskarari. Egia da, azkenik, telebista-kate bat (beste zazpi, hogeita zazpi edo n-ren artean) euskaraz dutela aietearrek, gainerakook bezala,... baina euskarak atzera egin du Aieten. Gero eta jende-proportzio handiagoak erdaraz egiten ditu (askok ezinbestean, jakin ere ez baitaki euskaraz) goizetik gauera arteko mintzajardun gehienak, bai Aieten bertan eta bai lanera, erosketak egitera, zinea ikustera edo lagunekin baxoerdi batzuk hartzera kalera jaisten (hots, Donostiako erdialdera joaten) denean.

Aieten, hitz batean, language shift gertatu da edota, nahiago baduzue, gertatzen ari da. Hori da language shift, ez Urrestillako (Azpeitia aldeko) kamioizalea Zaragozara joan Landetako kargamenduaz eta han, kamioia deskargatzerakoan edo aldameneko tabernan garagardo bat eskatzerakoan, erdaraz ari denean. Hori ez da language shift: gauza bat da hiztun batek, situazio jakin batean, ageri duen mintzamoldea, eta bestea (oso bestea gero!) hiztun-talde batek, jardun-esparru batean edo askotan, luze-zabalean darabilena. Euskaraz, horregatik, luze-zabaleko mintzaldatzea esaten dugu sarri, kontuotan ibili ohi garenok, mintzaldatzea esan ordez. Biek balio dute, ordea, lasai asko. Beste zenbaitek, gaztelaniazko desplazamiento lingüístico (ingelesezko language shift-en erdal itzulpen ezagunena) gogoan izanik seguru asko, hizkuntz desplazamendua ere esaten du. Hizkuntz ordezkapena ere asko esaten diote, funtsean gauza bera edo oso antzekoa denari. Eta badira, han-hemen, izendapen-modu gehiago ere. Nolanahi ere, gauza bat izan behar genuke argi: ingelesez ere ez direla gauza berberak language change, language shift, language attrition, language loss eta language death. Inola ere ez dira gauza bat eta bakarra horiek, fenomeno global batean estadio diferentetzat har badaitezke ere hainbatean. Guk ere kontu handiz ibili beharko dugu, hortaz, kontzeptu horiek banan-banan tratatzerakoan. Esan dezagun hortaz, laburbilduz, ingelesezko bibliografia teknikoan language shift esaten dena mintzaldaketa, mintzaldatzea edo luze-zabaleko mintzaldatzea izendatuko dugula guk.

Fishmanen konstruktua (hemen aztertuko dugun formulazio teorikoa) badakizue zein den: gaixorik dagoen hizkuntza bat indarberritzeko (zenbait kasutan, gero ikusiko denez, biziberritzeko) Reversing Language Shift. Hots, Aieteko Language Shift (LS) edo mintzaldatze horri buelta eman eta Atik Bra joaten ari ziren urak berriro ere Btik Ara eramatea (edo, garbiago esateko, eramateko bidean jartzen saiatzea). Gure artean aspalditxodanik erabili izan den esapideaz baliatuz, RLSren itzulpen gisa Hizkuntza INdarBErritzea erabiliko dugu. Laburpenez, HINBE. Saio bat da RLS edo Reversing Language Shift hori, ezer baino gehiago. Gure begien aurrean leku gutxitan, arras gutxitan, esan liteke RLS edo HINBE hori buruturik, arrisku guztiak gainditu eta gailendurik dagoela. Horrelako adibide praktikoetan pentsatzen hastean Israel etorri ohi zaigu, askotan, lehenengo eta behin gogora. Gero ikusiko dugunez, saio-kutsu hori zentral-zentrala da RLS horren baitan. Fishmanek ez du, bere konstruktu horrekin, garantiarik eskaintzen. Sokatiran egin behar bada, eta aurrean tokatuko zaiguna geu baino ahulagoa nekez izango dela pentsa badezakegu, gure indar-apurrak alferrik ez galtzeko gomendio-sorta eskaintzen du Fishmanek, bere Reversing Language Shift edo RLS horren bidez. Eta jakina, HINBE edo RLS zer den ondo entendituko bada, LS zer den, noiz gertatzen den eta zergatik aurrera egiten duen jakitea behar-beharrezkoa da. Hori gabe, arrisku handia dago RLSaz ondo ez jabetzeko.

Aieteko adibide hori zeharo kasu puntuala da: ez digu luze-zabaleko mintzaldatzearen ikuspegi global, osabidezkorik eskaintzen. Norbaitek esan diezaguke, eta arrazoiz, "Aieten hala izango da baina Astigarragan ez, eta gu ere Donostiatik ordu-laurdenera gaude (gaur). Hemen ere Aieten bezalatsu ziren kontuak, orain dela berrogeita bost bat urte, eta gaur euskaldun izaten jarraitzen dugu, erdiak hor nonbait, etxean eta sagardotegian, kalean eta lagunartean". Ausartagoren batek, hori guztia entzunik, beste ondorio hau ere atera dezake: Astigarragan ez da inolako language shift arrastorik ere ageri. Hori ez da ordea egia, hori argitu nahi genuke behintzat, eta hortik hasiko gara hurrengo puntuan. Mintzaldatzearen kontzeptua, zientzia gehienetako paradigma-eredu askoren pare, globala da bere formulazioan. Gure eguneroko gizarte-bizitzan maizenik aurkituko duguna nahas-egoera da ordea, konstruktu teoriko jakinaren goitik beherako aplikazio osabetezkoa baino areago.

Eta non kokatu behar dut Lurdes, ni bezala, Donostiako Amara Berrin bizi den Lurdes? Aurrezki Kutxan lan egiten du Lurdesek, euskaldun berria da bere senarra bezala, eta D ereduan dituzte seme-alabak. Donostian jaioa da Lurdes, senarra bezala; guraso erdaldunak zituzten eta etxean erdaraz egin zuten beti. Gaztetan (70eko urte zoro haietan) euskaraz ikasi zuten eta euskaltzaleak dira: seme-alabei ere euskaraz egin izan diete maizenik, txikiak izan diren artean. Hazi egin dira, ordea, Ainara eta Jon. Eta jakina, "etorri hona" eta "eman niri pilota" esateko garaiak pasa ziren. Gauza konplexu eta konplikatuagoak esan behar izaten dizkiote elkarri, eta... erdarara oso erraz pasatzen dira. Nola lotzen da Donostiako Lurdes-familia guztien mintzajarduna mintzaldatzearen kontuarekin?

Zer da language shift (LS) edo (luze-zabaleko) mintzaldatzea (MA)?

Garbi daukagu guztiok Urrestillan ez dela mintzaldatzerik gertatu, bertako Joantxo astean behin, bere kamioia Landetan ondo kargaturik, Zaragozara joaten delako eta, bidean zein Pilarika ondoan, gaztelaniaz egiten duelako. Kasu estremoa da hori, punta-muturrekoa, eta horrexegatik jarri dugu hemen. Era horretako pasadizo bakan, norbanako hutsera mugatu batek ez du urrestildarren eguneroko mintzajarduna bestelakotzen. Ez, behintzat, urte batetik bestera antzeman litekeen neurrian. Esan bezala, ordea, punta-muturreko kasua da hori. Urrestildarren erdararekiko kontaktu-bideak ez dira, halaz ere, Joantxoren astean behingo Pilarika-aldian bezain bakan, isolatuak. Hasteko, Pilarikara ez doan egunetan ere beste norabait joaten da Joantxo, bere kamioia hartuta; bidai horietan ere, lautatik hirutan-edo, erdaraz egin behar izaten du Joantxok: Valladolid aldera joaten denean, zer esanik ez. Baina baita Euskal Herri barruan (are, Gipuzkoan bertan) dabilenean ere: zer egiten du Pasaian, txatarra kargatzean? Eta zer egiten du Zumarragako fabrika handian bertan, erdietan hor nonbait, txatarra hori deskargatzera joaten denean? Batetik bestera ibili behar horrek, behar-beharrezkoa bihurtu dio Joantxori gaztelania. Lanean ere egiten du euskaraz, Landeta aldean bereziki. Baina erabili-erabili etxean, lagunartean, Azpeitiko plazan eta Urrestillan bertan erabiltzen du euskara, batez ere: hortik aurrera, aukerak murriztuz doazkio. Durango aldeko horiekin entenditzea ere ez baita hain erraza. Zer euskara-demontre da gero, Durango aldeko hori! Ez da lan erraza, Joantxorentzat Mañariko Jon Andonirekin entenditzea: batzuetan erdarara ere jotzen dute biek, seguruago eta erosoago gertatuko zaielakoan.

Buruhauste hauek dituen urrestildar bakarra ez da, gainera, Joantxo. Joantxo asko daude Urrestillan. Izan, askotxo dira lanbidez, estudioz, ehizarako afizioz edo udan seme-alabekin Benidorm aldera joaten direlako (ez baita giro, Zarautz-alde horretan pisua alkilatzea) erdaraz jarduten duten Joantxo guztiak. Eta gero, gainera, telebista eta periodikoa dago: "konforme euskaldunak garela, baina Realak Bartzelonan jokatzen duen partidu hori ikusi gabe ezin geratuko gaituk ba, erdal kate horietako batean ematen dutelako!; ez eta "betiko" periodikoari begiratu bat eman gabe, erdaraz dagoelako!". Hogeita hamar eta hirurogei urte arteko urrestildar guztien artean gutxienak ote dira Joantxoren parekoak, edo gehienak? Zuek esan. Konturatzen gara, beraz, Urrestillan bertan gaztelaniak bere "lekua" egina daukala bertako "betiko" bizilagunen artean. Language shift delakoaz hitz egitean ezin jarrai dezakegu garai bateko moduan, L. L. Bonapartek bere Zazpi Probintzietako mapa linguistikoa egin zuenean bezala, "herri honetan euskaraz egiten da eta beste horretan erdaraz" esaten. Badakigu, hasteko, kontuak ez zirela orduan ere horrela: ez Azpeitian eta ez, batez ere, muga-herrietan (Araba-Nafarroetan, bereziki). Ongi dokumentaturik dago, urrutirago gabe, Bonapartek berak zer buruhauste erabili zituen euskal eta erdal herrien artean bereizteko. Berak posible ikusten zuen ordea, eta seguru asko arrazoi izango zuen, bere modura definitutako dominance configuration itxurako konstruktu goiztiar batez baliatuz euskal eta erdal eremuak garbi bereiztea. Gipuzkoa osoa euskal eremua zen beretzat (Donostia eta Irun barne? Hau ez dut konprobatu. Barkatu). Gaur ezin dugu, bistan da, definizio-modu geolinguistiko huts horrekin jokatu. Gaztelaniaren language spread (erdararen hedapen-zabalkundea) azeleratu egin da gure artean, XX. mende osoan (etorri, halere, aurretik, XIX. mende hasieratik zetorren fenomeno hori); eta askotan (ez beti) language spread horrek language shift sortu du. Gauza bat da izan ere nire amonaren kasua, Donostiako Bretxara tratuan egitera jaisten zelarik erdara ikasi behar izan zuena (berak eta bere pareko guztiek, erdararen ezaguera Donostia inguruko baserri gehienetara zabaldu zelarik), eta beste bat zen bere alaba zaharrenaren, nire izeba zenaren, kasua: nafar erdaldun batekin ezkondu zen, Donostian jarri ziren bizi izaten eta han hil dira biak. Gizonak ez zuen euskararik ikasi eta izebak, euskaraz beti ondo egin bazuen ere, ez zuen inolako problema espezialik kastillanuekin erdaraz egiteko. Eta non ez zen, orain dela hogeita hamar urteko Donostian, mintzajardunari dagokionez kastillanuekin topo egiten? Total: etxean erdaraz egiten zuten eta nire lehengusuak, entenditzen badu ere, ez du euskaraz egiten. Andrea euskalduna hartu du (gaztelaniaz euskaraz baino errazago moldatzen den euskalduna) eta etxean erdaraz egiten dute gehienetan. Seme-alabak D eredura bidali dituzte beti (txikiena eskolan dabil oraindik) baina etxeko hizkuntza nagusia gaztelania da. Nire aitona-amonen garaitik gaur egunekora language shift gertatu da, ez osorik baina bai neurri ohargarrian, Aieten eta Donostialde zabalean (1), eta lehengusuaren kasu partikularra fenomeno zabal horren adibide bat besterik ez da. Lehen luze-zabal euskaraz egiten zen esparruetan (familian, auzoko lagunekin, joko-jolasetan, elizgiroko ospakizun batzuetan… erdaraz entzuten da orain lautatik hirutan edo hamarretik bederatzitan (segun nor, noiz, non, norekin eta zertaz ari den). Hori da luze-zabaleko mintzaldatzea, hori da language shift fenomenoa, horixe da halako detaile batez hizkuntz soziologiaren aparatu kontzeptualaz aztertu nahi genukeena.

Fishman irakasleak horri buruz idatzirik duena asko da, eta ez da beti-beti ezkontzen erraza: erabili dituen azterguneak ere oso diferenteak dira. Batean New Yorkeko hispanoak adibidez (cf. Bilingualism in the Barrio) eta bestetik hiztun-herri eta hizkuntza amerindioak, maiz samar bere etxeko yiddisha eta, noizean behin (bere RLS liburutik atera gabe), Zelanda Berriko Maori natiboen hizkuntza edo antzeko beste hainbat. Kasuan kasuko hurbilbideak erabili dituelarik, normala ere bada batetik bestera aldeak egotea bere formulazio teorikoetan. Alde horiek ez dira, ordea, inola ere batera ezinezko formulazio-etenak. Esan dezagun, gero sakondu beharko diren kontuen aringarri, Fishmanek aparteko garrantzia eskaini diela jardun-esparru edo jardunguneei, berak (lehendik datorren tradizio europar batekin itsatsirik) domain deitzen dienei: familia eta etxebizitza, hurbileko auzoa, lan-mundua, kirol-joko-aisialdia, eskola-mundua, eliza eta bere ingurumen soziokultural osoa, administrazio publikoa (bertako udaletik hasi eta goi-mailarainokoa). Eta gero, domain horietariko bakoitzean, "nor-nori-nork, zertaz eta nolako" irizpide-sortaren araberako harreman-bideak zehazten saiatu izan da behin eta berriro. Familia giroan, adibidez role relation edo harreman-sareok aipatzen ditu berak sarri asko: senar-emazteek beraien artean zer hizkuntza darabilte nagusiki?; berdin gurasoek eta haurrek, anai-arrebek (etxean), izeba-osaba eta aitona-amonekikoak, lehengusu eta ilobekikoak… Auzo-giroari dagokionez bi harreman-sare azpimarratzen ditu berak, besteak beste: gure lagunarteak batetik, eta auzoan (erosketak egitera ateratzen garenean, parkean eserita gaudenean, autobusean… aurrez aurreko topaketa berritsuan, laburra bada ere) egiten ditugun acquaintances edo ezagupideak bestetik. Eta hori guztia, jakina, media (hitzezkoa, idatzizkoa) eta overtness (production, reception) elkartuz lau alor-esparrutan banatzen du Fishmanek: hitz egin, entzun, irakurri eta idatzi. Bistan baita harreman-sare konkretuenean ere (ama-alaben artean, adibidez) posible dela ahozkoan batera (euskaraz) jardutea eta bestean (soldadutzatik, ospitaletik edo unibertsitatetik etxera idaztean edo, zer esanik ez, Ameriketatik guraso xaharrei karta bidaltzean) beste era batera (gaztelaniaz) jokatzea. Hori guztia beharrezkoa ikusten du Fishmanek, bere language shift hori mikro-mailan aztertzeko.

Lehenengo-lehenengo ondorioa atera dezagun beraz, aurrera segi baino lehen. Language shift esaten dugunean ez gara pertsona jakin batez edo pertsona gutxi batzuez ari normalean, hiztun-talde zabalagoen baitako pertsona-multzo nagusiez baizik: gurasoak, langileak, eskola-umeak, apaiz-jendea bere zabalean… Eta, orduan ere, bereizi egiten dugu "domain" jardunguneen artean eta are (mikro-azterketara bagoaz) "role relation" edo harreman-bideen artean: gurasoek seme-alabekin, etxean; nagusi-ugazabek, enpresa txikian; injineru eta ekonomilariek enpresako zuzendaritza-ataletan, edo kapatazek esku-langile arruntekin produkzio-plantan… Horrela, gerta liteke language shift osoa jardungune batzuetan blokeatua, babestua eta frenatua egotea (demagun etxean, senar-emazteen artean eta seme-alabekiko tratuan) baina lantegian eta aisialdiko denbora-pasa nagusietan erdalduntze sakona jasaten ari izatea. Ez ote da horrelako zerbait gertatzen ari, adibidez, bizikleta hartu eta, euskaraz hitz eta pitz, arratsalde pasa Goizueta aldera joaten ginen (orduan) gazteon gaur eguneko seme-alabak Donostialdeko erdara hutsezko zinema erraldoietara doazenean?

Language shift edo mintzaldatzea ez da, esan berri dugunez, kolpean eta erabat (gizarte-bizitzaren esparru guztietan) gertatzen den fenomenoa, hori baino ondotxoz gauza xehe-konplikatuagoa baizik. Eta orduan, jakina, berez bezala sortzen zaigu galdera: non eta nola sortzen da mintzaldatze (MA) hori? Pausoz pauso, urratsez urrats gertatzen da maiz mintzaldatze-fenomenoa (bat-bateko kasuak ere badira, gero aipatuko denez, baina gure ingurumeneko adibide gehienak "a slow cumulative process" (RLS, 40) ageri dute. Mantso doan kontua, eta akumulatiboa: hots, gertaera desberdinak metatuz, elkarren gainka jarriz, osatzen dena. Horrexegatik da hain zaila justu-justu noiz, zehatz-mehatz non (zein esparrutan) eta bereziki nola gertatu edo gertatzen ari den deskribatzea. Urteetakoa izaten da normalean. Hizkuntz estatistikek (bosna eta hamarna urteko datu-biltze, errolda eta zentsuek) ere gutxitan lortzen dute gizarte-bizitzaren gibel-erraietan gertatzen ari den mintzajardunezko bestelakotze horren berri zehatz eta, batez ere, osorik fidagarria eskaintzea. Ingurumen soziala, kulturala eta politikoa aldatu egiten baita urteen joanean, eta gizarte-aldakuntza horren baitan hizkuntz gaitasunez, jarrerez eta erabileraz egiten diren galderek ere aski erantzun diferenteak (eta, inoiz, aurrez aurre kontrajarriak) jaso baititzakete. Funtsean, hiztun-herri edo hiztun-talde jakin baten mintzaldatzea neurtu nahi badugu zera argitu behar dugu: A denbora-unean (orain dela 25 urte, adibidez) eta B denbora-unean (aurten, esate baterako) hiztun-talde jakinaren mintzajardunean (esparru eta harreman-sare desberdinetan) zein hizkuntza den nagusi. Zein zen nagusi orduan, eta zein den nagusi gaur. Hori da koska, uste baino gainditzen zailagoa. Aieten (nik umetan ezagutu nuen Aiete hartan) bizi ginenok beti edo nagusiki euskaraz egiten genuela diodanean, estrapolazio nabarmena egiten ari naiz eta litekeena da nire azalpen hori okerra izatea. Ez dut uste ordea oso okerra denik, orduan han bizi ziren beste askotxo ere (etxekoak, familiarte urrunagokoak, ezagunak) bizirik baitaude orain ere eta, beraiekin horretaz hitz egiten dudanean, ados baitaude guztiak deskribapen horren bizkarrezurrarekin. Nola egon hain seguru, ordea, Aieten gaur hitz egiten denaz? Berrogeita lau urte izango dira, hor nonbait, familia osoa (gurasoak eta bi anaiok) Aietetik kalera jaitsi ginela, eta geroztik gutxitan izaten naiz han (familiartekoren baten heriotza-elizkizunetan, gaixoren bat bisitatzean eta abar). Han gelditu ziren, eta orain ere han bizi diren, txikitako lagunekin gogoratzen naiz horrelakoetan. Tomaseneko Mirenekin, adibidez. Zer hitz egiten ote du Mirenek bere amarekin (aietear petoarekin)? Eta bi semeekin, unibertsitatera arteko ikasketa guztiak D ereduan egin dituztenekin? Senarrarekin argi dago erdaraz egingo duela, ez baitaki euskaraz. Era berean, aietear gehienen eguneroko joan-etorria galdua daukat zeharo (zer hizkuntza egiten dute eskubaloi-taldekoek?, zer egiten da supermerkatu-modukoan? zer egiten da oraingo tabernetan?). Autoz pasatzen naiz ordea, goiko galtzadatik noizean behin, jogging eginaz ere sarritxo ibili izan naiz, eta belarriak erne dauzkat oraindik. Eta pasatzen dena, hurbilpen hutsezko azterbide "inpresionista" horren argitan, zera da: orduko etxe-giroa eta lagunartea, auzo-bizitza eta herriko jai-ospakizunen Gemeinschaft-giro hura hautsi egin dela, txikitu, birrindu, desegin. Jende gehienak, Aieten bizi den jende gehienak, han afaldu eta han lo egiten duela, baina bere lantokia eta lagunak, zine-afizioak edo unibertsitate-karrerak, gurasoen etxea eta kirola (igeriketa, tenisa, golfa edo futbola) hainbat asteburu eta jai-zubi gehienak beste nonbait egiten edo pasatzen dituela. Aieteko euskal etnokultura tradizionala, nire umetan oraindik bizirik eta, itxuraz, osasuntsu zegoena, gainbehera bizian etorri dela eta horren ordez, Gesellschaft-giro modernoaren baitan, erdarak lekua (leku fisikoa, soziala eta kulturala) jan diola euskarari. Nola garantizatu, ordea, "azterbide inpresionista" hori zuzena dela? Den-dena hala ez bada ere nola ziurtatu inori, hanka sartzeko beldur handiegirik gabe, nagusiki behintzat horrela doazela kontuak? Eta, batez ere, gaingiroko azalpen inpresionista horretatik nola jaitsi detaileetara: zer hizkuntza da nagusi, egungo Aieten, gurasoen eta seme-alaben artean, afalorduan eta aste-bukaera gehienetan? Zer erantzuten ote du Mirenek, bosna edo hamarna urteko zentsu-galdeketa horretan, etxean zer hizkuntza egiten duten galdetzen zaienean? Ez bainintzateke harrituko bietara edo nagusiki euskaraz egiten dutela erantzungo balu. Lasai-lasai gainera, ondo erantzun duelako konbentzimenduaz.

Askotan, bestalde, bide inperfektu horiek erabiliz ere ezin dugu A eta B denbora-uneen arteko hizkuntz erabileraren konparaziorik egin eta, beraz, ezin esan dezakegu A garaitik (orain dela 10 urtetik, orain dela 25 urtetik, orain dela 40 urtetik...) hona mintzaldatzerik gertatu den ala ez. A garai horretako deskribapen fidagarri minimorik ez dago, hainbat kasutan. Zulo hori nola bete? Halakoetan, hoberik ezean, B unean (hots, egungo egunean) adin-tarte desberdineko gizakiengan gauzak nola dauden azter dezakegu, eta informazio hobea edo okerragoa eskuratu. Esan bezala A uneko informaziorik ez da, leku askotan, eskueran izaten. Hemen, gure artean, egia da gero eta datu-metatze zabalagoa dagoela horretaz. Soziolinguistikazko azterketak, inkesta-galdeketak, errolda eta zentsu bidezko analisiak azken 20 urtean beste leku askotan baino zabalago eta sendoago egin dira hemen, eta hainbat alorretan baliozko (edota, gutxien-gutxienez, lehen hurbilketazko) informazio zehatza eman dezakete datu-biltze horiek. Horrelako datu-biltzerik ez da ordea, lehenagoko garaietan, egiterik izan. Noiz gertatu da Aieten, esate baterako, etxe- eta auzo-giroa erdalduntzea? Seguru asko 1980 aurretik gertatua da hori. 1960tik 1980ra artean, esango nuke nik. Oker ez banago Donostiako urbanizazio-prozeduraren ildotik, eta horrekin batera, auzategi berri osoak eraiki eta Donostialdeko erdi- eta goi-mailako hiritarrez betetzearekin batera, alegia, gertatu da Aieteko mintzaldatzea: aietearren beraien lanbidea, baserritik eta esku-langintza tradizionaletik industria eta zerbitzu-alorrera pasa izanarekin. Hori guztia zail da ordea, gaur egun, zehatz-mehatz argitzen.

Horrelako kasuetan, beti dago azken aukera bat: belaun arteko katea aztertzea eta etxean, lagunartean edo lanean, bertako harreman-sare jakinetan, euskaratik erdararako jauzia nork, noiz, nola eta non eman izan duen argitzea. Belaunarteko analisi horrek ere, bere muga-eragozpen guztiekin, "lehen" eta "orain" arteko kategorizazioak ezartzen laguntzen digu. Eta hori da, esana daukagunez, mintzaldatzearen lehenengo ardatza. Denboran zehar garatzen, osatzen eta hezurmamitzen den prozesua da mintzaldatzea.

Esan dugu, orobat, mintzaldatzearen bigarren ardatza context of language use edo sociocultural context in which Xish is used dela. Delako Xish (Xera) hori hizkuntza ahula da, Fishmanen RLSko terminologian: gure kasuan, euskara. Sendoari, aldiz, Yish (Yera) esaten dio Fishmanek bere konbentzio-modu horretan. Gurean gaztelania da Y hori, Bidasoaz haraindi frantsesa. Hizkuntzaren erabilguneak, erabilera-esparruak, erabilera-eremuak... deitu izan zaie, euskaraz, Fishmanen contexts of language use horiei. Sorburuz eta konstruktuz bestelakoa izanik, denbora luze samarrez funtzioak ere esan izan diegu sociocultural context horiei. Egia da, ordea, bata eta bestea ez direla gauza berbera eta hobe izango dugu, ondorioz, hizkuntzaren funtzioen kontua beste zerbaitetarako utzi. Egia da, orobat, eremu hitzari geolinguistikazko esanahia erantsi izan diogula sarritan: euskal eremu edo zonaldea, jende gehienak nagusiki euskaraz egiten zuen edo duen lurraldea, alegia (hurrenez hurren Erronkari edo Urolaldea adibidez), erdal eremua eta zonalde edo eremu mistoa. Hobe, beraz, gure azalpen honetan, (sociocultural) context of language use esateko, hizkuntzaren erabilguneez edo erabilera-esparruez baliatzea.

Erabilera-esparru edo context of language use horiek bi eratara azter litezke gutxienez: handizka, makro mailako analisiaz; edo xehekiro, mikro mailako analisiaz. Biak egin daitezke, eta biak baliozko, zertan jardun nahi dugun eta zer tresneriaz eta datu-sortaz horniturik gaudenaren arabera. Makro mailako analisi-unitatea, lehen ere esan dugunez, domain edo jardungune, jardun-esparru... (horretan ere ez dago erabateko batasunik) delakoa dugu. Ez dago hizkuntzaren soziologian (eta Fishmanek garbi azaltzen du zergatik: ikus, besteak beste, Language Loyalty in the United Sates, Language in its Sociocultural Context edo Bilingualism in the Barrio) domain direlakoen zerrenda finko, zuzen, definitiborik. Aztertzen duzun gizarte-moldearen, X/Y hizkuntzen arteko elkarbizitza lasaia edo borroka modu larria den, eta kasuan kasuko azterketa zertan zentratu nahi duzunaren arabera, jardungune gehiago edo gutxiago definitu ohi dira; ez da kopuru kontua bakarrik, gainera, deskribapen batetik bestera aldatzen dena. Kategorizatzeko irizpideak ere diferenteak izan litezke. Baldin administrazioa hartzen badugu domain edo jardungune horietariko baten izenburutzat, hor sartzen al dira Foru Aldundiko langileak? Gehienok baietz, dudarik gabe hor sartzekoak direla esango dugu. Eta Aurrezki Kutxako enplegatuak? Ez, horiek zerbitzu-enpresen alorrekoak direla esango du batek baino gehiagok. Gabiltzan, ordea, kontuz. Hizkuntzaren soziologiak bere paradigmak eta konstruktuak ditu, eta halaxe behar ere. Litekeena da ekonomilariarentzat Foru Aldundiko langileak kategoria batean (sektore publikoan ari diren funtzionario edo enplegatuen kategorian) sartu behar izatea, eta Aurrezki Kutxako langileak zerbitzuen sektore pribatuan. Hizkuntzaren soziologoarentzat ez dago ordea batere garbi gauzak horrela direnik (Fishmanentzat ere ez, gero ikusiko denez). Bere lan-jardueraz eta bizibideaz, hiritarrekiko rol-harremanei dagokienean bereziki (eta hori da guri interesatzen zaiguna, ez bere tipifikazio ekonomikoa), ez ote da egia Aurrezki Kutxako langile askok eta askok, leihatilatik kanpora (eta maiz aski handik "gora") dauden gehienek bereziki, antz handiagoa dutela Foru Aldundiko funtzionarioekin, zapata-denda bateko dependientarekin, jatetxe bateko mahai-zerbitzariarekin, tailer mekanikoan ari den auto-konpontzailearekin edo hipermerkatuko kajera/-o gehienekin baino? Zergatik beraz domain batean sartu Foru Aldundiko langileak, eta beste batean Aurrezki Kutxakoak? Zer irabazten dugu bereizketa horrekin? Merezi al du?

Honekin esan nahi dena zera da, domain edo jardungune-zerrenda definitiborik ez dagoela: ez zenbat domain diren "berez", eta ez domain horietariko bakoitzean zer jende-multzo, zer harreman-sare eta zer rol-harreman sartzen diren. Hala ere, egia da zerrenda batzuk besteak baino erabiliagoak, aipatuagoak... eta itxuraz konbentzionalki onartuagoak direla. Horietariko bat izan liteke, adibidez, domain nagusien honako zerrenda hau:

1. Etxea eta familiartea bigarrena zabal(xe)agoa izan ohi da lehenengoa baino, tartean hartzen baititu beste nonbait bizi diren aitona-amonak, izeba-osabak, lehengusuak eta abarrekoak ere.
2. Auzo hurbila eta lagunartea.
3. Lan-mundu "arrunta" (zer da, ordea, "arrunt" egungo egunean, posta elektronikoaz eta internetez gero eta sarriago baliatzen garen honetan?).
4. Aisialdia, kirolak eta jokoak (demagun, bakoitzetik bina emateko, zinea eta telebista; jogginga eta futbola; karta-jokoa eta bideo-programak).
5. Eskola-mundua (txiki-txikitatik hasi eta unibertsitate-atariraino, lanbide-heziketa barne, edo are lizentziatura-mailaraino).
6. Administrazioa (zerbait esan dugu honetaz, dagoeneko).
7. Eliz mundua.
8. Goi-mailako teknologia, ekonomi sareak, agintaritza eta ikerketa.
9. Informazio eta zabalkunde mundua.

Bederatzi domain, bederatzi jardungune atera zaizkigu. Berdin izan zitezkeen gehiago (osasun-mundua aurreko bederatzi horietako batean edo batzuetan sartu ezin bada, orobat segurtasun-zerbitzuak eta armada) edo gutxiago. Badira, izan, bospasei domain edo jardungunetan oinarritzen diren hizkuntz soziologiazko azterbideak, eta ezin esan liteke a priori besteak baino okerragoak direnik.

Hori guztia, esan bezala, broader context of language use, domain edo erabilgune (erabilera-esparru) direlakoez. Makro mailako definizioak dira horiek. Zer gertatzen da, aldiz, gure azterbideak mikro mailara eramaten gaituenean? Orduan role relation, rol-harreman edo harreman-bideen konstruktura jaitsi beharra daukagu. Honetaz ere zerbait esan dugu, gorago. Domain eta jardungune nagusi bakoitzak bere rol relations, bere rol-harreman edo harreman-bide sorta du. Familian, adibidez, rol-harreman hauek har ditzakegu kontuan:

• a) senar-emazteek elkarren artean;
• b) gurasoek seme-alabekin;
• c) aitona-amonek ilobekin;
• d) anai-arrebek etxean, elkarren artean;
• e) gurasoen belaunaldiko beste familiarteekiko harremanak;
• f) orobat seme-alabekikoak;
• ...

Ikusten da, hemen ere, intuizioak eta konbentzioak bere pisua dutela. Hor ere ez dago, alegia, hizkuntzaren soziologoek zientzia arauz, beti eta guztiek batera, darabilten zerrenda-modurik. Eta ez dauka egoterik: zergatikoak aztertu nahi dituenak jo beza, berriro ere, goian aipatu diren hiru liburu horietara.

Ikusi ditugu beraz, halako xehetasun batez, mintzaldatzearen bi ardatz nagusiak: denbora batetik, eta bestetik hizkuntzaren erabilera-esparru nagusiak.

Orain arte esan dugunaren adibide egokia eskaini zuen Fishmanek 1993an, bere RLS liburua argitara eman zuenean. Lehendik Euskal Herrian izana zen, hiru aldiz bederen, eta bisitaldi horietariko batean (1987ko abuztu-irailetan) Bigarren Euskal Mundu Biltzarrean izan zen, Donostian. Biltzar horretara joandako euskaltzale batekin izandako elkarrizketaren ildotik, Gipuzkoako kaletar-jendeak azken hogeita hamar urtetan (1957tik 1987ra, hortaz) izandako language shift-aren azalpen-taula prestatu zuen berak. Hurbilketa hutseko taula, baina gai horietan maisu den norbaitek egina.

Hona kontuak nola ateratzen zitzaizkion Fishmani, euskaltzale honek emandako azalpenen argitan:

EXAMPLE 5: A minimal evaluation of predominant patterns re speaking Basque in urban Gipuzkoa, 1957 and 1987

(B = Basque; S = Spanish)

Ez da espezialista handia izan behar elementu hauez jabetzeko:

• a) 1957an hiru rol-harremanetan erabat nagusi zen euskara (hirurak familia esparruan) eta bitan (familian bata, lagunartean bestea) erlatiboki nagusi. 1987an, aldiz, lehengo erabateko nagusigo horiek erlatibizaturik ageri dira eta nagusitasun erlatiboko rol-harreman biak erabat gaztelaniaren nagusigo-esparrura paseak.
• b) euskarak etxean zeukan indarra, 1957an. Etxean eta, bigarren maila batean, ohiko lagunartean. Administrazioa, lan-mundua, hezkuntza, astialdiko ikuskizunak eta kirola erdararen esku ageri ziren, ordea, erabat. Menderik mende indar betean egondako diglosiaren azken errainuak ditugu hor, begien bistan: etxea eta auzo-giroa, lagunarte hurbila (bai eta taulak, oker nire ustez, azaltzen ez duen lan-mundu arrunta: esku-langintza tradizionala, makina-erreminta, altzarigintza eta burdingintza) euskararen gotorleku ziren oraindik, hondamenetik ur-azalean gelditzen ziren heinean.
• c) 1987an, aldiz, amaitu dira azken gotorlekuak: ez dago euskararen erabateko nagusitasunezko rol-harremanik familian bertan ere. Horren truke, ordea, leku edo "lekutxo bat" egiten hasi da euskara hogeita hamar arte lehenago gaztelaniak oso bereganaturik zeuzkan esparruetan: administrazioan, kultur emankizun eta kirol-aisialdietan, erdi-mailako lan-lekuetan eta, batez ere, hezkuntzan.

Galdutakoa enpazteko balio al dute irabazitako esparru-atalok? Galdera horrixe ematen dion erantzunean dago hain zuzen, nire ustez behintzat, Fishmanen RLS formulazioaren indarra eta arrakasta. Ikuspegi horren erakarmen intelektuala aberatsagoa iruditzen zait niri, geroxeago ikusiko dugun BAEN eskalaren berezko kohesioa baino. Gerokoak gero, ordea.

Zergatik (eta non) gertatzen da mintzaldatzea edo language shift delakoa?

Zergatikakoak azaldu aurretik, ohar moduko bat egiten du Fishmanek, bere pentsamoldearen aski adierazgarria. Arriskupean dagoen hizkuntza (eta, oro har, hizkuntza hori oinarri, lanabes eta boz-eramaile duen hiztun-herria) hiltzeko arriskuan dagoen eri batekin aldera liteke. Gaixorik dauden pertsonekin konpara litezke hizkuntza ahulak. Konparazioa ez da erabatekoa, batez besteko bizi-iraupena aski mugatua baita gizakion artean (ehun urtetik behera bizi gara gehien-gehienok, eta 200 urtera ez da inor iristen). Hizkuntzen eta hiztun-herrien kasuan, aldiz, ez dago horrelako bizi-itxaropen “standard”-ik, ez behintzat erabateko goi-mugarik. Hizkuntzen eta hiztun-herrien osasuna eta bizirik irauteko itxarobidea ez dago, inola ere, beren adinaren baitan. Esperantoa litzateke, bestela, munduko hizkuntza osasuntsuenetako bat... Adinaren alde horretatik nekez konpara litezke, beraz, hilzorian dagoen pertsona eta hilzorian dagoen hizkuntza.

Gainerakoan egin liteke, ordea, bataren (hizkuntza ahularen) eta bestearen (pertsona eriaren) arteko konparazioa egitea. Alderatze horretaz baliatuz, zera esaten du Fishmanek: gaixotasunak eta gaixotasunak (larriak eta arinak, edo ez hain larriak) daudela, egon. Era berean, sendabideak ere paliatiboak direla batzuk (oinazea kentzen edo molestia arintzen dutenak, nahiz gaixotasunak bere horretan segi edo okerrera egin), eta amelioratiboak, hobera egitekoak alegia, besteak (gaixotasunari aurrez aurre erantzun eta, asko edo gutxi, osasuna hobetzen dutenak). RLSren kontuan ari denak garbi bereizi behar ditu bi horiek, bai LSren deskribapenean eta bai sendabideen lehentasun-zerrenda prestatzerakoan. Pulmonia duenari eta sudurreko muki-jarioa daukanari ezin diezu trataera bera eman.

Argi ibiltzeko abisua eman ondoren, LS edo luze-zabaleko mintzaldatzea zergatik gertatzen den azaltzeko honako elementu hauek aipatzen ditu berak:

Hizkuntza ahula erabiltzeko (eta, are, defendatzeko) debekua.

Nork bere seme-alabak bere ohituraren, bere jokabide-arau, balore eta kultur hobespenen arabera hazi eta hezi ezina, hori da debekuak berez dakarrena. Indartsuak inoiz edo behin (guri ez zaigu horren oroitzapenik falta) ezartzen duen debeku hori gizalegearen kontrako gauza da. Beste zerbaiten adierazgarri ere bada hori. Gutxiengoari horrelakorik egiteko prest eta gogotsu dagoen gehiengoaren baitan gauzak batere ondo ez dauden seinale da hori, demokraziazko jardunbideen eta gizabidezko sentieren aldetik. Aurpegia eman behar zaio bidegabekeria horri, litekeen erarik onenean: pertsuasio moralez eta, ahal denean, beraien modura bidegabekeriaren bat sufritzen duten bestelako giza taldeekin elkar hartuz. Ez da lan erraza, baina luzarora etekinik eman ohi du normalean: debeku-bideak nekez iraun dezake etengabe. Gure gurasoek debeku-garai latzak ezagutu zituzten zinez: aiton-amonei hilerrietan jarritako oroitarriak kenaraztera iritsi zen garai hartako agintari-jendea. Nire edadeko lagunik badut, bestalde, ikastolara joan zenik eta inspektorea-edo zetorrenean ikastetxera (legez kanpokora, noski), bere ikaskideekin armairuetan edo ohe-azpietan gorde behar izaten zuenik. Joan dira, ordea, garai haiek. Ez da hori, hamarretik bederatzitan (eta dokumentu-oinarri argiz ezagutzen dugun heinean) euskararen galbidearen motibo nagusia. Eskoletako eraztunaren kontua, aldiz, ondotxoz gauza sakonagoa eta, itxura guztien arabera, hedatuagoa izana da. Hori ere doktorego-tesi baten eskean dago, ordea, orroa bizian.

Physical and demographic dislocation (hizkuntza ahula lekuz eta demografiaz eten-urratzea).

Eten-urratze edo dislokazio fisikoa

Hiru motibo nagusi ematen ditu berak dislokazioaren kausa fisikoak azaltzean: gosetea, katastrofe naturalak eta gizakiaren txikiziozko interbentzioa.

Ikus ditzagun hirurak, labur-labur izango bada ere:

• a) jendea (hiztun-herria, osorik edo zati ohargarri batean) goseak hiltzea: oso nabarmenak dira, alde horretatik, Irlandak mila urte luzez (erraz esaten da!) izandako gosete kronikoak;
• b) katastrofe naturalak (uholdeak, lurrikarak, tenperatura-aldaketa gogorrak, izurriteak...);
• c) beste norbaitek (beste herri batek edo, hainbatetaraino gabe, beste norbaitzuk) eragindako txikizioak (gerrak eta gerraondokoak, genozidioa, “scorched earth” edo “tierra quemada”-ko inbasio-politikak, esklaboak ehizatzeko espedizioak, populazio edo herrialde osoak botatzeko neurriak (sarri askotan, eufemismoz-edo, “reasentamiento / resettlment”, “transfer” edo “exchange / intercambio” izendatu ohi direnak, hiztun-herria bizi den lurra exhausto uztea, mehatze- eta oihan-esplotazio neurrigabea eta, orainagokoetan, airea, ura, lurra, fruitu-landareak, animaliak eta are gizakiak berak pozointzea.

  (Fishmanek dioenez USAn, SESBen, Brasilen, Australian, Ginea Berrian... ez da horrelako gertakarien adibiderik falta).

Eten-urratze edo dislokazio demografikoa

Dislokazio fisikoaren (hiru faktore horien) ondo-ondoan dislokazio demografikoa dago. Hau ere garrantzi handikoa da, LS edo luze-zabaleko mintzaldatzea zergatik gertatzen den esploratzean. Bere kulturan txertaturiko hizkuntza batek (bien sorburu, erabiltzaile eta emaitza den konstelazio etnokultural batek) belaunez belaun bizirik irauteko duen arriskurik handienetakoa demografiaren alorrean egon ohi da. Bere hizkuntza egiten den herritik zeharo beste bat egiten den herrialde batera joaten bada jendea (bere gogoz eta hartara beharturik), edota berea ez den hizkuntza bat egiten duen jendea etortzen bazaio herrira, samaldan etorri ere, bere hizkuntza galtzeko arriskua begien bistakoa da. Bada hirugarren arrisku-bide bat ere, oraindainoko bibliografia teknikoan gutxitan aipatu izan dena (2) baina, gure oraingo ohiturak ezagututa, gogoan izatea komeni dena: ez beraiek kanpora emigratu eta ez kanpotarrak beraiengana etorri, baizik eta soil-soilik... seme-alabarik ez egin edo oso gutxi egin. Horrek ere dislokazio demografikoa dakar, handik hurrengo belaunaldira. Gure koordenatuetara bilduz, nola iraungo du euskarak, euskaldunok seme-alabarik egiten ez badugu (edo oso gutxi egiten badugu, Europako jaiotza-indizeen azken puntan omen gaude-eta)?

Dislokazio demografikoak ez dira halere goiko hiru prozedura horietara (emigraziora, inmigraziora, haur gutxi sortzera) mugatzen. Bada laugarren prozedura demografikoa bat ere, oso-oso kontuan hartzekoa: urbanizazioa. Ordura arte baserri-giroan (edota, artzain-jendearen kasuan, etengabeko harat-honatean) bizi izandako populazioa (baserritar-jendea, gure artean esan ohi zenez) urbanizatzen denean (bizi izatera “kalera” jaisten denean, orain dela gutxi arte esan ohi zen moduan), bizilekuaren aldaketa horrek ondorio nabarmenak izan ohi ditu jende-multzo horren ohituretan. Eten eta urratu egiten dira ordura arteko beren ohiturak. Dislokazio hori jan-edanean gertatzen da, janzteko moduan, mundu-ikuskera osoan eta, askotan, baita eguneroko berbetan ere. Dislokazio soziokultural sakona ekarri ohi du, sarritan, baserritik kalera bizi izatera jaiste horrek. Beretzat ordura arte arrotzak ziren jende-moduekin tratatu beharko du aurrerantzean, batean ez bada bestean, kalera aldatu den baserritarrak: bere auzo berrian, lanean, eskolan, erosketak egitean, garraio-bideetan, entretenimendu berrietan eta zeremonia publikoetan; eta, horrekin batera, lehen baino komunikazio trinkoagoa, ugariagoa izango du (baserrian jende gutxiago zuen hitz egiteko, ia beti jende bera eta zertaz hitz egina ere mugatuagoa zuen). Eta horrek guztiak, azken buruan, ondorio jakina dakar: herri-jakintzaren baitako, eta bere ordura arteko hizkuntzan sortutako, mezuen etengabeko gutxitzea eta ahultzea. Gurera etorriz: gero eta gutxiagotan euskaraz egin, eta gero eta gutxiagotan hain “berezkoak” ziren gaiez. Jatortasun etnokulturalaren gainbehera etengabea, horixe gertatu eta gertatzen da sarri asko baserritik kalera bizi izatera etorritako euskaldun horien mintzajardunean. Hiriburuan edo eskualdeko herriburuan (hots, kalegiro berri horretan) nagusi den lingua franca (gaztelania gurean, iparraldean frantsesa): horixe da, hain zuzen, euskarazko mintzajarduna galdu ahala haren kontura indartuz, bizkortuz eta zabalduz doana. Erdara horrek, hasieran kalera etorritako horientzat arrotza den gaztelania edo frantses horrek, eskolan eta kalean ez ezik etxean ere gero eta leku zabalagoa irabazi ohi du, haurren eta gazte-jendearen (hots, seme-alaben) artean bereziki.

Bizimoduaren antolamendu fisikoak (non bizi, zertatik, ingurumeneko klima eta landaretza...) eta kokaleku demografikoak (baserri-giroan edo kalean, euskal giro jatorrean edo erdal giro nahasian... bizi izateak) ondorio kultural nabari-nabariak ditu: kulturalak eta, beraz, language-in-culture alorrekoak ere bai, bere osoan (aurrerago saiatuko gara, language-in-culture hori zer ote den azaltzen). Dislokazio fisikoak eta demografikoak kulturaren (eta, beraz, language-in-culture delako horren) dislokazioa dakar berehala: hori dakar berez edota, gutxienez, horretara bultzatzen du batak zein besteak.

Hizkuntza ahula indarberritu edo biziberritu nahi dutenek (euskaltzaleok, gure artean) oso gogoan izan behar dute (dugu) oinarri fisiko eta demografiko hori. “Gure kultura jatorra” aldarrikatu eta aurrera atera nahi izateak ez du ezer askotarako balio, helduleku fisiko eta demografikorik ez badago edo, hor nonbait egonik ere, aintzakotzat hartzen ez badugu. Berriro gurera etorriz, galdera hauetatik abiatu behar dugu lekuan lekuko dislokazio fisiko-demografikoen zabala eta sakona neurtzerakoan: non bizi dira leku (auzo, herri, eskualde) horretako euskaldunak? Elkarren ondoan edo luze-zabal barreiaturik bizi dira? Beren bizi-eremu horietan noraino dira euskaldunak demolinguistikoki nagusi, eta noraino ez? Bizi diren auzo eta herrietan, zenbateraino dituzte eskueran euskarazko zerbitzuak (haurtzaindegia edo haur-eskola, hortik aurrerako eskola, elizkizunak, jolas-lekuak, kirol-taldeak edo kirol-ekintzak, tabernak eta kultur etxeak, liburutegiak, teatroak eta zinema-lekuak)? Eta hori adinez adin, haurretatik hasi eta aiton-amonenganaino. Sakabanatze edo dispertsio fisikoaren kaltea konpon liteke gaur egun, teknologia lagun (telefonoa, telebista, e-maila...), neurri batean. Baina ez gaitezen engaina: ama-hizkuntzaren belaunez belauneko transmisioa segurtatu eta mantendu nahi badugu (eta hori gabe alferrik dira gainerako gure saio guztiak), hoberen-hoberena inolako dispertsio edo sakabanatze fisikorik ez izatea da. Euskaldunak euskaldunekin euskal-giro sendoan bizi diren lekuetan, belaunez belauneko transmisioak “normal” funtzionatzen du. Berez bezala ikasten dute halako lekuetan, hizkuntz plangintzarik eta inolako interbentzio “xelebre”-rik gabe ere, haur txikiek bertako hizkuntzan hitz egiten (eta gero, eskola eta abar lagun, irakurtzen, idazten...).

Hizkuntza ahula indarberritu nahi duen erakunde, elkarte edo mugimendu orok berariaz ahalegindu behar du, hortaz, bere jendearentzako “arnasgune” horiek bilatzen eta mantentzen. Urrestillako Joantxok erraza dauka (gaur-gaurkoz): bere seme-alabek herriko plazara, tabernara edo frontoira jaitsi orduko (baita Azpeitira jaisten badira ere, instant batean) euskal giro sendoa (termino konparatiboetan, inon baino sendoagoa) aurkituko dute: hori da physical breathing space, demographically concentrated space where Xish (gurean euskara) can be on its own turf, predominant and unharassed (RLS, 58). Euskaraz nola esan hori?: euskarazko arnasgunea, demografi aldetik euskara “bere kabian” sentitzen den bilgunea, inork xaxatu eta eraso gabe “etxeko jaun” sentitzen den eremua. Erdaldunen begientzat “gauza arraroak” dira, edo izan litezke, arnasgune horiek. Anormalak edo atipikoak gerta litezke, habian ez daudenentzat. Bertakoentzat ordea, eta euskaldungo osoari begira, leku-eremu horiek euskarazko bizibide jatorraren oasiak-edo bihur daitezke, kulturazko autorregulazio-ahalmen handiko guneak. Gurea bezalako hizkuntza ahulek hain sarri sufritu behar izaten duten dislokazio fisikoari aurre egiteko bide bat dira, dudarik gabe, breathing space edo arnasgune horiek.

Normalkuntza-asmo fisiko horrek ghettoak sortzera eraman behar al gaitu? Apenas: ez da hori Fishmanen intentzioa; eta, hala izanda ere, nekez horrelakorik eskuratuko litzateke XXI. mendean. Euskaldunen bizimoduak erdal eraginaren pean jarraituko du arnasguneotan, parterik handienean: erdaldunekin harremanetan segitu beharko du Joantxok, bizi den artean (zer esanik ez Astigarragako Patxik, Aieteko Mirenek eta Donostiako Lurdesek); erdal hizkuntzak (gaztelania edo frantsesa, eta beste neurri batean ingelesa) izango dira aurrerantzean ere bere gizartean, ekonomian, kulturan eta luze-zabaleko hedabideetan nagusi. Administrazioan ere hor izango ditu Joantxok (zer esanik ez Patxik, Mirenek eta Lurdesek) kanpoko (eta, neurri ohargarrian, goragoko) beste esfera horiek, erdararen itzalpean. Hor ez dago, beraz, ghetto-arriskurik.

Arnasguneen eta, oro har, demografiaz trinko diren euskal eremuen normalkuntza fisikoak, ezer esan nahi badu, zera esan nahi du: gutxien-gutxieneko oreka-modu bat lortzea ingurumen eta jardungune batzuetan euskara-erdaren artean, hesi-moduko bat mantentzea. Eguneroko bizibide arruntean oinarri-oinarrizkoak diren esparru bakar batzuetan bederen euskarak nagusi izaten jarraitu ahal izatea, euskaldun-jendeak bere solaskide arruntekin etxean eta auzoan, kalean eta dendan, elizan eta kirolgunean euskaraz jardutea, leku horietan “berez” hala egin ohi delako. Eta horren bidez, jakina, euskarak herri-jakintzaren eta kultur ondarearen funtsezko osagai batzuen adierazpide, ikur-sinbolo eta bidelagun izaten jarraitu ahal izatea.

Esan beharrik ez dagoena esaten ari garela dirudi: bizi izateko airea behar den bezala, bere arnasguneak behar dituela hizkuntza orok belaunez belaun, era normal-arruntean, transmitituko bada. Zenbat eta arnasgune hori zabalagoa izan espazioz, eta erabileraz aberatsagoa, hainbat eta hobe. Indar eta botere desberdineko language-in-culture direlakoak elkarrekin trabatzen direnean, dotore esateko elkarrekin interaktuatzen dutenean, gertatzen da LS, Language Shift edo mintzaldatzea. Elkar-trabatze horren ondorioz indartsuenak dislokatu egiten du ahulena, bai fisikoki eta bai demografia aldetik.

Dislokazio soziala: giza arteko eten-urratzea.

“Indar eta botere ezberdineko” language-in-culture direlakoez ari garenean, zera esan nahi du Fishmanek, besteak beste: etnolinguistikazko talde ahularen kideak (hamar duroko hitzik gabe: euskaldunok) askotan (ez ordea beti, eta ez ezinbestean) socially disadvantaged direla: batez bestean, beren inguruko jendeak baino eskola gutxiago jasoak, eta poltsikoa arinago dutenak. Jende-kopuruz, aginpide politikoz eta era askotako baliabideen kontrol-ahalmenez ahulagoak izatearen albo-ondorio modukoa omen da socially (ere) disavantaged izate hori. Hala dio berak.

Azalpen hori ez dator bat, nire ustez, azken ehun urteotan bederen euskaldunok geure buruaz dugun ikuspegiarekin. Ez erabat, behintzat. Beraz, aurrera segi baino lehen egin dezagun alto. Fishmanentzat nor dira members of ethnolinguistic groups (berriro gurera etorriz, nor gara euskaldun: euskaraz dakigun eta egunero euskaraz bizi garen jendea, ala Euskadin/Euskal Herrian bizi garen jendea? Erantzuna bata ala bestea izan, bistan da Fishmanen baieztapen hori zuzenagoa edo okerragoa izan litekeela euskaldunoi dagokigunez. Bai eta katalanei dagokienez ere. Puntu horrekin ezin dugu orain aurrera egin, baina dudarik ez da argibide baliotsurik atera ahal izango genukeela hortik. Demagun, beraz, Fishmanen tipifikazio hori egia dela euskaldunontzat ere. Funtsaren funtsean ez dirudi gainera, ikuspegi etnolinguistiko arruntetik bederen, bere baieztapen hori hain burugabea denik. Ez, behintzat, eskolatze-kontuei dagokienez eta azken hogei urteok alde batera uzten badira. Oro har zuzen samarra ere izan liteke, muga-baldintza horien araberako gure euskaldun gehienak (benetan euskaraz bizi direnak) non eta zertatik (eta zer eskolarekin) bizi diren gogoan hartzen badugu. Esan dezagun, beraz, gutxiengo etnolinguistikoek, minoria etnolinguistikoek, batez bestean desabantaila soziala dutela berekin. Desabantaila horrek motibo jakinak ditu: kopuruz gutxiago izanik, politikoki ahulago eta gainerako baliabideen kontrol alorrean ere eskasago, ahuldade horrek berez bezala dakar desabantaila sozial hori. Berriro ere diogun, halere, deigarri gertatzen dela Fishmanen luze-zabaleko azalpen hori, gaur eguneko euskaldunok geure giza arteko ahalmenaz han-hemen agertzen ditugun uste-sinesmenen argitan.

Goiko deskribapen hori aski zuzena gertatu ohi da, normalean, batetik eta bestetik iristen diren etorkinen kasuan (pentsa dezagun, adibidez, hemen bertan, urrutirago gabe, bizi diren magrehbiar, Saharaz hegoaldetiko afrikar, jugoslaviar ohi eta abarretan). Bistan da, ordea, azken 125 urteetan guregana iritsi izan den etorkin-uholde nagusia, espainiar jatorrikoa, aski dibertsifikatua izan dela sozialki: esku-langile arrunt ugarien ondoan hor zeuden Correoseko edo Renfeko langile soilak, irakasleak, erdi- eta goi-mailako funtzionarioak eta baita profesio liberaletako teknikoak ere. Berriro ere gure kasuaren berezia nabarmentzen du horrek, tipifikazio sozialaren aldetik. Fishman-en kasu standard horretara itzultzen bagara, ordea, zera ikusiko dugu: desabantaila-molde horretara ongi samar egokitzen direla bai kanpotik (eta nor bere kasa) datozen etorkinak (beren lehenengo urteetan bederen), eta bai minoritized indigenous populations who have been peripheralized (some would say “colonized”) even while remaining in some of their traditional areas of residence (RLS, 59). Multzo horiek biek ere gainean daramate desabantaila sozialaren ezaugarri zenbait: eskolara gutxiago joanak dira, dirubide eskasagokoak, irakurtzen eta idazten gainerakoek baino erraztasun-maila apalagoa dute, pobre gehiago dago beraien artean eta bizitzeko erosotasun gutxiago dute oro har (hirugarren aldiz diot: deskribapen horrek eragozpen handiak ditu egungo euskaldunen batez besteko ezaugarriak ongi jasotzeko; ez nintzateke ausartuko, halere, zeharo okerra dela esaten). Ez dago dudarik, adibidez, orain dela ehun urteko Bizkai-Gipuzkoetan, bertako baserritar-jende euskaldun petoaren baitan, hori edo horren antzeko zerbait aski hurbiletik gertatu izan dela: ikus orduko hainbat azalpen, iraingarrienetik hasi eta mingotsera bitartean non eta zer aukeratu ugari dagoelarik).

Horrelako tipifikazio sozial hori gertatzen denean, hizkuntza ahula bere etnokultura ahul-minorizatu horren ikur-sinbolo bihurtzen da. Hitz potolo horiekin, berriz, zera esan nahi dugu: kultura marjinal horri ikusten (egozten) zaizkion akatsak ikusten zaizkiola hizkuntzari berari ere. Garai bateko hablar vascuence es muy cashero hura gogoratzen al duzue zenbaitek? Euskara arlotekeria edo baxerritarkeria, ongi zibilizatu gabeko cashero-en kontua zen orduan: hori zen esaera horren oinarriko filosofian zegoena. Euskaraz egiten zuten horiek modernizatu gabe zeuden seinale. Oraindik ere, zenbaitentzat, horixe duzu euskara. Bai erdaldunentzat eta, kontuz gero, bai euskaldunentzat ere. Euskaltzaleek (eta, oro har, han-hemengo RLSzale guzti-guztiek) oso kontuan hartu behar dute gertaera hori. Euskaldun askotxo aterako baitzaie kontra, beren desabantaila horrekin nahikoa sufritu dutela esanez: sufrimendu horrekin ez dutela (batez ere seme-alabei dagokienez) aurrera segi nahi. Alferrik jardungo duzu halakoetan euskaldun garbi-huts horri oker dagoela, eta zuri kasu egiteko, esaten. Konponbide bakarra du arazo horrek: hezkuntza-aukera zabal iezaiozu euskaldun-jende horri (edo bere seme-alabei), bizibide erosoagoa eta hobeto ordaindutako lanpostuak eskura iezazkiezu, eta orduan ez dute beren euskara hori desabantaila sozialekin hain erraz uztartuko. Baina jakina: nola egin hori, gizarte-piramidean gora egiteko aukerabide gehienak erdararen kontrolpean badaude?

Erantzuna, euskaldun gehienentzat, begien bistakoa da: erdaraz (ondo) egiten ikasi, eta kitto. Bizitzan aurrera egin nahi duten euskaldunek, goragoko gizarte-mailetara iritsi nahi dutenek, erdal itsasoan igeri egiten ikasi behar dute. Horretan ez dago salbuespenik. Are gehiago: beraiek izango dira lehenengoak saiatzen, beraien seme-alabek alde horretatik inolako eragozpenik izan ez dezaten (hots, erdaraz behar bezala jakin gabe gera ez daitezen). Jokabide horrek baditu, begien bistako ordainbideez gainera, kontrapartida nabarmenak ere. Batez ere hizkuntza ahularen eta bere hiztun-herriaren status sozialean. Dependency interaction sortzen da erdaldunen eta euskaldunen artean: menpetasunezko elkar-eragina. Erdaldunduenik dauden euskaldunak dira, prozedura horren ondorioz, erdal aginte-egituratik ordain-sari hoberenak jasotzen dituztenak. Hori da kontua, itsurik itsuenak ere azkar asko antzematen duena. Euskara hutsarekin jai duzula. Erdaraz ondo jakin behar duela euskaldunak, bizitzan aurrera (gizarte-mailan gora) egin nahi badu. Eta isuri horrek, jakina, etengabe erdal itsasora eramaten du euskaldun jendea: demografia aldetik, gizarte aldetik eta kultura aldetik. Boterearen eta baliabideen mailan erdaldun-euskaldunek ageri duten desoreka horrek (zeharo erdararen aldeko balantza horrek) bere horretan jarraitzen badu, erdal gizarte eta kultura askoren besteak irensteko ahalmenak eta gogoak (incorporative capacity eta incorporative ideology direlakoek) bere horretan jarraitzen badute, behinolako euskaldunen transetnifikazioak eta translinguifikazioak aurrera segituko dute. Euskaldunek (eta, oro har, etnokultura ahul, arriskupeko gehienetako hiztunek) dilema latza daukate, askotan, aurrez aurre: beren betiko bizimolde jatorrari eutsi eta gizartean atzera gelditu (desabantailaz josiak, alegia, beraiek eta beren seme-alabak), edota erdal (kontrolpeko) itsaso zabalean murgildu, azken muturrean cultural suicide (RLS, 60) egin, eta beren sinesmen-ohitura-jokamolde jatorrak (denak ez bada gehienak) alde batera utzi, beraientzat eta beraien seme-alabentzat gizarte zabal “neutral”-ean aurrera (gora) egiteko aukerak zabalduz.

Are gehiago: “zaharkiturik” gelditzen ari diren euskaldunak itsaso zabal-neutral horretara eramaten saiatzen diren erdaldunek, oso beste era batera ikusten dituzte gauzak. Askotan, euskaldunei mesede egiten ari direla pentsatzen dute: “gizagaixo” horiekiko bihozberak, errukiorrak, humanitarioak eta errealistak direla iruditzen zaie. Eta, jakina, horrekin batera dator beste hau ere. RLSzaleak (gurean: euskaltzaleok) bere jendearen (gurean: erdaraz erdizka-edo moldatzen diren euskaldun gizagaixoen) etsai direla (hots: garela) esango edo pentsatuko dute erdaldun “mesedegile” horiek. Jakinaren gainean edo konturatu gabe, RLSzaleek erdal itsaso zabalera oraindik egokitu ez diren gizatalde etnolinguistiko minoritarioak (erdaraz ia ez dakiten edo gaizki moldatzen diren euskaldun gizagaixoak) beren ezjakintasunean, pobrezian eta arlotekerian mantenarazi nahi dituztela (hots: nahi ditugula) iruditzen zaie erdaldun “ongile” horiei. Hori baino susmo gaiztoagorik duenik ere izango da, gainera, tartean. Apropos mantendu nahi ditugula euskaldun arlote gizagaixo horiek beren ezjakintasun horretan: haien kontura ondo asko bizi garela besteok (cf. Maeztu, 1900 inguruan).

Bazterturik eta gizarte-hierarkian “behe”an egotearen errua “behe”koek beraiek eta beraien bozeramaileok, omen dugu funtsean: hala esan ohi du, aurrekoak gutxi bailiran, RLSren kontrario batek baino gehiagok. “Zeuok ari zarete, euskara gora eta euskara behera, gauzak okerrera eramaten”. Salaketa hori, askotan, beste honekin elkarturik etorri ohi da: “zuen hizkuntza horri ez zaio (ez diogu), ez aginte-esparrutik eta ez gainerako fortunate establishmentetatik, inolako trabarik jarri. Atzeraka badoa ez da besteok atzerapen-bidean jartzen dugulako; “zuen jende horrek”, bere euskaratxo (eta, oro har, hizkuntzatxo) horretatik erdara nagusira salto egiten duen jendeak, besterik badiozue ere, bere gogo hutsez eta borondate osoz egiten du salto, ez inork (ez guk behintzat) hartaraturik. Erantzun argia ematen dio Fishmanek salakuntza horri: indartsu-osasuntsuen aldetik euskaldunoi eta euskaltzaleoi (orobat beste hiztun-herri txikietakoei) ematen zaizkizuen azalpen horiek ez dira egia: “Whether made in the USSR or in the USA, neither charge is true” (RLS; 60).

Dependency interaction delakoak berekin dakarren dilema hori ez da txantxetakoa. Baina ez da gaindiezina ere, ongi bideratzen bada. Horretarako, berriz, gauza bat da (besteak beste) beharrezkoa: irtenbide xinplearen bila, uneoro bat ala beste aukeratuz, ez ibiltzea. Ez da egia, hasteko, erdarazko gizarte-moldeak goranzko social mobility garantizatzen duenik, beti eta nonahi. Ez dago batere garbi, gainera, gizartean aurrera egin ahal izateko euskara abandonatu beharra dagoenik. Urrestillako Joantxoren kasuan, argi eta garbi dago kontua. Zer irabaziko luke Joantxok euskara alde batera uztearekin? Nahi izango balu ere ba ote luke modurik Urrestillan, eta are Azpeitian, erdara hutsez jarduteko? Erantzuna, gaur-gaurkoz, ezezkoa da garbi. Ez nuke beste horrenbeste esango, ordea, Astigarragako Patxiz; are gutxiago Aieteko Mirenez. Eta garbi kontrakoa esango nuke, pixka bat haserretuko bazait ere, Donostiako Lurdesez. Patxiren kasuan, etxekoekin eta etxeondoko ahaideekin (lehengusu, izeba-osaba...) euskaraz egiten du oraindik gehienetan. Ogia erostera joaten denean eta autoa tailerrera eramaten duenean ere bai: euskaraz egiten du orain ere plazako Bixentarekin eta Martuteneko Joxe Antoniorekin. Lagunekin txikiteoan, sagardotegian eta frontoian ere erdizka-edo euskaraz egiten du Patxik. Gainerakoan, halere, aski du erdara hutsarekin. Aieteko Mirenen kasuan, etxetik hasita, egoera gordinagoa da: semeei ere euskaraz egiten die gehienetan, baina ezkontideari bezala haiei ere lasai-lasai egin ahal izango lieke erdaraz. Hortik kanpora, ezer gutxi dauka gaurko Aietek Miren euskaraz jardutera bultza, zer esanik ez behartu, dezakeenik. Euskara ez da ezinbestekoa gaur egun, Astigarragako hainbat jardungune eta rol-harremanetan eta Aieteko gehienetan. Hainbatera iristen ez bada ere, hartara bidean-edo doaz gaur Donostia inguruko beste hainbat herri, auzo eta bizitegi. Oker banago zuzendu nazazue, mesedez. Ezinbestekoa ez izan arren mesedegarri ere bada ordea, euskara, Astigarragan eta beste herri-inguru horietan. Erroak eta lagunarte zabala, ezagupideak eta eguneroko tratua bertan izan nahi duenari mesede nabarmena egiten dio euskaraz jakiteak. Ikusia dugu, bestalde, language shift-en uholdeak itoak dituela, Donostiako kalean eta Aieten, bertako euskal arnasbide gehienak. Donostiarena aspaldi samarretik dator: ehun bat urteko kontua? Aiete ere ez da dagoeneko, duela berrogei urte bezala, euskal arnasgune jatorra. Urrestilla, aldiz, bai: hortxe dago “koska”. Astigarraga eta bere antzeko gehienak, azkenik, erdibidean-edo dabiltza: nora makurtuko ote dira azkenean?

Gatozen ordea, berriro ere, upward social mobility eta dependency interaction direlakoetara: ikusi-edo egin dugu Joantxori ez liokeela, ez transetnifikazioak (euskal bizimodu eta ohitura, ikusmolde eta balio-sinesmen jatorrak alde batera utzi eta Prado del Reyko eredura buru-belarri aldatzeak) bere gizartean gora igotzen lagunduko. Ez eta translinguifikazioak ere (nagusiki euskaraz bizi izatetik, nagusiki erdaraz bizi izatera pasatzeak). Aldaketa horiek ez bailizkiokete mesedeak bakarrik ekarriko. Kalteak ere ekarri ohi dituzte aldaketa horiek. Zenbat euskaldun mutilzahar ez ote du ezagutzen Joantxok inguruko herrixka eta baserrietan, Patxik ere bai Hernaniko “peria”-ra etortzen direnen artean, ez zeruko eta ez lurreko gelditzen ari denik eta mozkorrari, beste zerbaiti ez bada, ematen dionik? Baserrirako andregairik bilatzen ez, bizi izatera kalera jaisteko desegoki (arlote?) sentitzen, bere “lekua” (gurasoek eskuratu zioten giza ingurumen hura) urtetik urtera galtzen ari dela ikusi eta, hoberik ezean, puta-etxerik etxe dabilenik? Bizimodu “normal” bat eramateko gero eta ezgaiago sentitzen diren euskaldun peto horiek, modernizazio-prozesu orok han (berdin du Jaka aldean, Zamoran edo Sorian) eta hemen dakarren eten-urratzeaz gainera, aparteko “peaje” bat ordaintzen ari dira. Asimilazio-bidean doazen populazioek gaixotasun-mota gehiago, eta larriagoak, agertu ohi dituzte. Buru-gaixotasunak ere bai: krimena eta indarkeria ugaritu egiten da, itxuraz, dislocated assimilating populations artean. Ba ote du horrek gure arteko bonba-jartze eta tiro-egitearekin zerikusirik? Ba ote du harremanik, orobat, zenbait hiztun-talde txiki-zatikatuetariko alkoholismo-tasa handiarekin? Fishmanek ez digu, azken puntu horiei dagokionez, harantzagoko argibiderik ematen. Dislokazio kulturalak osasunean (buru eta gorputz) dakartzan kalteez omen diharduten aldizkari tekniko mordo baten berri ematen digu, hori bai (RLS, 73).

Hori guztia kontuan izanik, bere bizi osoan behin eta berriro errepikatu izan duen errezeta eskaintzen du Fishmanek, goian esandako dilema hori dela-eta: pro-RLSers must become adapt at combinatorial rather than at mutually exclusive solutions. Bat ala beste aukeratu ordez bat eta beste neurri egokian uztartzea dela kontua. Soluzioa ez dagoela, alegia, punta-mutur batean (“baserrian gelditu, behiak zaintzen, fabrika edo beste lantegi modernorik ukitu ere gabe, eta beraz pobre arlote bizi”) edo bestean (“kalera jaitsi, erdal itsaso zabalean murgil egin eta han aurreratu, ahal den neurrian noski, euskara zein euskal bizimodu-arrasto guztiak lehenbailehen abandonatuz”). Soluzioa ez dela ez bata eta ez bestea, jatortasun etnokulturala eta modernotasun ekonotekniko zein soziokulturala egoki konbinatzen asmatzea baizik. Eta zer konbinazio-modu gomendatzen die (digu) Fishmanek pro-RLSer (eta, beraz, euskaltzale) guztiei?:

Itzulpenera baino areago egokitzapenera hurbilduz, horrelako zerbait: Elebitasun-molde egonkor bat bilatu behar duzue, zeuen (hots, euskaraz dakizuenon) artean diharduzuenean bederen. Eta, horrekin batera, zeuon arteko gora-beheretarako kultur aniztasunezko jardunbidea antolatu behar zenukete. Ausartuko ote ginateke errezeta horri euskal aplikazio zehatzik definitzen? Ez dut uste halakorik zeharo egin dugunik, azken hogei urtean: zinez merezi lukeela uste dut, bestalde. Hori baino ondotxoz gehiago gomendatzen du gainera Fishmanek, RLS liburuaren 61. orrialdean. Besteak beste, ondoko hau:

Ez litzatekeela itxuragabea, alegia, euskal arnasgune sendoetan bederen lan-munduan ere euskara beharrezkoa edota, gutxienez, mesedegarria izatea: bai lanera sartzeko eta baita goragoko lanpostuetara jo ahal izateko. Badakigu zer gauza delikatuak esaten ari garen. Inork baino hobeto daki hori, agian, Fishmanek berak. Horregatik eransten du berehala:

Hau ere oso maitea du Fishmanek: elkar joka eta muturka ibili ordez, elkarren eskutik joaten saiatu behar dugula, Yish (gurean erdal) eta Xish (gurean euskal) esfera soziokulturalek. Ahal den neurrian, hobe dela elkarri laguntzea elkarri behaztopa egitea baino. Badakit, jakina, zer esango didazuen: nola lagunduko digu ordea erdal munduak, lau lotsagabek burua berotutako kaxero atrasatu egosgogor batzuk besterik ez garela esaten digun erdal mundu horrek? Seguru al gaude, ordea, orain dela 30 urteko (Pello Kirten-en garaiko) burla-gaitzespenak gaurko zirikada eta salakuntzen parekoak direnik? Bi eratara lagun diezaguke erdal munduak, Fishmanen esanean: batetik, euskararen kontra ez daudela esaten badute behin eta berriro, eman diezaiegun nahi adina aukera, behar den errespetuz eta begirunez, beren onginahi hori praktikara eraman ahal izan dezaten; bestetik, bihur dezagun euskarazko jarduna irabazpide, eta baietz erdal mundu hori ere, modu batera edo bestera, euskalgintzaren gurpilera hurbildu. Bigarren puntu horren on-gaitzak neurtzeko esperientzia konkreturik badu, gaur egun, euskarak: irakaskuntza munduan eta, bereziki, euskarazko ikasmaterialgintzan. Bataz zein besteaz merezi izango luke aipamen luzeagorik egitea; aurkezpen honetan ezin gaitezke, ordea, xehetasun horietan kateatu.

Nolanahi ere, abisu latza ematen digu Fishmanek. Garrantzitsua dela, oso, euskara eta bere kultura gizarteko ordainsarien markoan (zentzu zabalean) ongi txertatzea. Behar-beharrezkoa duela hori euskaldungoak, belaunez belaun bizirik iraungo badu. Eta gehiago ere esaten du, zeharka-edo, beste nonbait (han esandakoa gure koordenatuetara ekartzen saiatuko naiz, hemen ere): zertarako ari gara hainbat B eta D eredu zabaltzen eskoletan, eskola amaitu ondoren etxean eta kalean, astialdian eta ia lan-mundu osoan erdara hutsean jardun behar badugu guztiok? Deribatu diferentzialak zertarako euskaraz erakutsi, helduen munduan euskarak (euskarazko formazio eskolarrak) inolako aplikaziorik izan behar ez badu? Gomendio zehatza da berea: Social reward eta sanction sistema ez dezagula begien bistatik galdu, benetako euskalgintza osasuntsua aurrera atera nahi badugu. Irabazpideen eta salerosketen gurpilean, eguneroko jardunaren bizibidean txertatzen ez den hizkuntza ahula eskolak nekez salbatuko duela.

Ez gaitezen, ordea, gure karta-joko osoa sozioekonomiazko ordainsarien joko horretan bakarrik, edo nagusiki horretan, jokatzen hasi. Gehiegitan egiten baitugu (euskaldunok) hordago, honetara edo hartara justu-justu, galdu-irabazi guztia hortxe balego bezala: “euskarazko eskolek salbatuko dute eskola” egin izan dugu hordago, orain dela gutxi arte (eta oraindik ere asko dira, eguna joan eta eguna etorri, errosario hori errezatzen jarraitzen dutenak); “euskarazko komunikabideek (telebistak, irrati-aldizkariek, egunkariek eta, orainago, internetek) salbatuko dute euskara”. Beste hau ere entzuna izango duzue agian: “kultur esparru guztiak (unibertsitatea, literatura klasiko-unibertsala eta Donostiako zinemaldia barne) euskaraz jartzeak salbatuko du euskara”. Sozioekonomiaren apustu mekaniko, pre-enpaketatuaz egin behar al dugu orain irrintzi? Ez gaitezen errazkerian erori, eta gure gaitzen zer-nolakoak zehatz-mehatz aztertu eta ongi uler ditzagun, sendagai miragarriaren azken bertsioa, geure kalterako eta askoren irrigarri, kaleratu aurretik. Gure (hots, euskarazko esfera) sozio-ekonomikoa, kasurik onenean ere, erdarazkoa baino txikiagoa izango da beti. Hori jakinik eta horren arabera erre ditzagun beraz, modurik arrazoizkoenean, gure kartutxo apurrak. Sinplekeriak eta erredukzionismoak ez gaitu indartsuago egingo: aitzitik, gure nagitasun intelektuala nabarmenago agerraraztea baizik ez dugu horrekin lortuko (azken kontsiderazio hau beste leku batean, eta beste enfoke batez, jasoa diogu Fishmani).

Dislokazio soziala kalte-iturri handia da euskaldunontzat (eta gu bezalako beste guztientzat): ETBn euskarazko (zer esanik ez erdarazko) esatari edo aktore-aktoresa on bat sortzen bada, profesional trebe hori xurgatu egingo du (horren arrisku handia izango dugu, behintzat) erdal telebista-munduak: ondotxoz diru gehiago eskainiko dio erdal munduak, askoz jende gehiagorenganatzeko aukera izango du, han bai han fama eta glamour distiratsua... “benetako” gizarte-hierarkian horrela bai gora egin litekeela! Berdin euskal idazle hoberenekin, zinegileekin, gestore publiko, enpresari eta manager-jende kapazenarekin, injineru eta talentu handieneko asmatzaile, mediku eta abarrekin... Xurga-indar horri guztiari ez dago alto ematerik. Saiatu beharko genuke, ordea, hori dena kontuan hartuz gure irtenbide itxurazkoak, arrazoizkoak, aurrera atera litezkeen modukoak atontzen. Espero izan dezakegun mundu hoberena, aukera “posible”-en artean hoberena, euskara-erdarak present izango diren bat baldin bada (eta horretan ez du Fishmanek duda-muda handirik: “the best of all posible worlds” is an ethnolinguisticallly syncretistic one), hortik atera ditzagun kontuak eta horren arabera egin ditzagun euskara indarberritzeko gure plan guztiak. Ahaztu dezagun hortaz euskara hutsezko Euskal Herriaren egitasmoa, hain bihotzean iltzaturik daramaguna, eta zentra gaitezen euskaldunen luze-zabaleko elebitasun egonkorra garantiza dezakeen marko sozioliguistiko egokiena, “ongien egokitzen zaigun trajea”, bilatzen eta aplikatzen. Diglosia bidezko etorkizun-markoa definitu behar dugula, horixe esaten digu Fishmanek. Ez “betiko diglosia”, menderik mende indarrean egon den partiketa-molde hura alegia, hori ezinezkoa baita egungo gizarte-molde honetan. Baina diglosia modu bat, azken finean: euskara-erdaren konpartimentazioa, luze-zabaleko funtzio-banaketa egonkorra garantizatuko duena, bilatu eta hezur-mamitu behar omen dugu euskaldunok eta erdaldunok.

XXI. mendean diglosia molde berririk eratu eta heda al daiteke, gure artean? Galdera urduria gehiago da hori, gaur-gaurkoz, baieztapen sendoa baino. Fishmanek baietz erantzuten dio galdera horri, eta horretantxe saiatzen da RLS honetan. Kapaz izango ote gara, bere formulazio teoriko horri gure arteko hezur-mamitze sendorik bilatzeko? Hori lortzekotan gauza bat egin beharko omen dugu, besteak beste:

Erdarari eta erdaldunei beldurrik, are gutxiago gorrotorik, izango ez dien euskaldun-jendea sortu behar dugula; erdaldunekin lasai asko erdaraz egingo duena baina, errotik euskalmaitea delarik, buruz ondo samar jantzia eta kulturgintzan saiatua (gure idazle-jendea, hainbat kantari eta bertsolari askotxo ere, gaizki ulertzen ez badut, Fishmanen asmo horretan ondo samar kabitzen dira), jardungune eta harreman-sare jakinetan (erdal munduak begirunez onartzen eta aldenik alde errespetatzen duelarik) euskaldunekin euskaraz jardungo duen euskaldun-jendea ugaritu eta sendotu behar dugula. Eta hori egin al liteke? Hori ere guri tokatzen al zaigu egitea? Zer egin behar da horretarako? Gure galderok gogoan izanik, honela amaitzen du Fishmanek: the solution to social dislocation requires newer responses than those that have existed before to the problems of intergroup dependency relationships. Hitz batean: hoa eta bila ezak. Ez, ordea, gogogabetu: etengabe saiatuko da bera, diglosia marko berriaren bilaketa horretan bide-argitzaile, arrisku-erakusle eta aholkulari zuhur izaten.

Eten urratze edo dislokazio kulturala.

Modernoa izatea nori ez zaio gustatzen? Ez al gabiltza beti begira, modako janzkera zein den? Eta berdin modako orrazkera, auto-modelo berria, modako filmegilearen azken pelikula, “mundu guztia” irakurtzen ari den liburua, modako turismo-lekua, trekking-a, eski-estazioa eta abar? “Azken modan” egon nahi dugu guztiok, herri-izatearen “betiko” jatortasun-zantzuak aldarrikatuz Kilometroetatik Herri Urratsera eta Nafarroa Oinez-tik Araban Euskaraz-era bagoaz ere. Aldian behingo elkarretaratze horiek besterik iradokitzen badute ere, eguneroko bizibide arruntean libertate osoa nahi dugu, “nahi duguna” egiteko. Gutxitan konturatzen gara, ordea, “nahi dugun” modernizazio-bide hori, “norbaitek” desiragarri bihurtzen digun moda-egarri hori, hori guztia bezain gogotsu nahi dugun beste kontuarekin (euskaldun izaten jarraitzearekin) ezkontzen zaila dela. Batzuek ezinezkoa dela ere esango dute, “zuri ala beltz”-eko zatiketaren ildotik. Garbi dagoena da, aukeratzen dugun ikuspegia aukeratzen dugula, dislokazio kulturalaren arriskua dakarrela berekin modernizazioak.

Eta ez modernizazioak bakarrik: baita demokratizazioak ere. Fishmanen hitzetan most modern democracies engage in conscious or unconscious cultural genocide (...) they do so via many of their most central and most prized and admired social, economic and political processes. Horrexegatik, hain zuzen, omen da LS so common eta RLS so difficult to attain and so heart breaking to pursue. Modernizazioak eta demokratizazioak, izan ere, kulturaz diferenteak diren jendakiak elkarrenganatzen ditu, era batera edo bestera: auzoan, kiroldegietan, hezkuntza-munduan, lan-esparruan, aisialdian, erosketak egitera goazenean, elizkizunetan, administrazio-guneetan, turismo- lekuetan, aste-bukaeretako joan-etorrietan. Modernizazioak eta demokratizazioak ahuldu (zenbaitetan birrindu) egiten dituzte lekuan lekuko kultur diferentziak, eta guztiok komunikabide berberen, alderdi politiko berberen, hezkuntza-programa bateratuen eta publizitate-instantzia berberen jirabiran jartzen gaituzte. Komunikabide, alderdi politiko, hezkuntza-programa, ekonomi saio horiek ideologiaz banaturik egon daitezke noski, atal bitan edo gehiagotan frakzionaturik. Zati-banaketa hori ez da ordea, gehienetan behintzat, kontsiderazio etnolkulturaletan oinarritzen, euskaldunak eta erdaldunak (berak Xmen and Ymen dio) batera biltzen gaituzten luze-zabaleko jardunbide sozioekonomiko eta soziopolitiko globalagoetan baizik. (Berriro ere azpimarratu egin beharko dugu, azalpen hori zuzenagoa dela itxuraz Ipar Euskal Herrirako edo Nafarroarako, Euskal Autonomia Erkidegorako baino). Erkidego honetan litekeena eta are, entzuten direnak entzunik, itxura batekoa da (ez dut ordea, gogoan dudalarik, horren estudio sendorik inon ikusi) euskaldun gehienak alderdi jakin batzuetatik hurbilago egotea. Eskola-kontuan, esate baterako, aski frogaturik dago guraso euskaldun gehien-gehienek D eredura bidaltzen dituztela beren seme-alabak. Orduan ere ezin esango litzateke, ordea, erdaldunak (bere osoan) beste alderdietara (edo, hezkuntza alorrean, B eta A eredura) lerratuta leudekeenik. Gauzak, bere osoan hartuta, gure arteko slogan sinple horiek baino ondotxoz konplexuagoak dira. Fishmanek dioen hori ez da beraz, EAEn izan ditzakeen salbuespen nabarmenak gogoan izanik ere, hain itxuragabea.

Gatozen, berriro ere, modernizazio kulturalera eta free choice irizpidera. Guztiok “nahi duguna” egite horrek ondorio nabarmena dakar erosten (ikus-entzuten) ditugun komunikabideen alorrean, jarduera ekonomikoan, udako (eta, urtetik urtera sarriago, neguko) bakazioetan, hauteskundeetan eta gainerakoan: erdal kultura (gaztelaniazkoa hemen, frantsesa bestean eta ingeles angloamerikarra polliki-polliki bietan) ari zaigu etxekotzen; eta, horrekin batera, gure euskal kultura (kalean ez ezik etxean ere) gero eta arnasbide ahulagoz ari zaigu gelditzen. Zenbat eta bizibide modernoaren askatasun- eta ongizate-gurpilean katigatuago gauden, orduan eta arrisku biziagoa dugu euskaldunok erdal giroan txertatzeko eta erdal giro horren arabera jarduteko, erdaldunekin ezkontzeko (edota, berdin du horrek, bikote-bizitza eratzeko), euskaltasun-ezaugarriak alde batera uzten joateko (polliki-polliki, ia konturatu ere gabe eta beraz inork behartu gaituela ere nekez esan dezakegularik) eta erdaldunak (vascos, navarros edo Basques “de aquí de toda la vida”) bihurtzeko. Translinguifikazioaren arriskua hor dago. Fishmanen azalpen jeneral hori aski ezaguna dugu euskaldunok Larramendiren garaitik, Campionen deskribapen literarioetan barrena Altuberen konstatazio zorrotzetara bitartean. Zer esanik ez 1960 ingurutik honako bizi-esperientziaren argitan (ez horrenbeste ordea, eta hori bada ohargarria, gure bibliografia soziolinguistikoan). Euskaldunok ondo baino hobeto ezagutzen dugun fenomenoa da dependency interaction, intermarriage, relinguification and re-ethnification prozesu hori. Eta zer egin behar dugu, horrekin konforme ez bagaude? Erantzun bat, badakigu zein den: modernizazioa eta demokratizazioa gure etsai deklaratu, euskal kultura eta nortasun-ezaugarriak irensten (ezabatzen, urtzen) dizkigutelako eta, kultur nortasun horiek gabe, euskarak berak oinarri oneko bizi-iraupenik ezin izan duelako.

Gehienoi harrigarri samarra gertatuko zaigu agian irteera-modu hori, baina oker geundeke gure artean aukerabide hori inoiz hautatu ez dela, edota gaur behintzat zeharo alboraturik dagoela, uste izango bagenu. Ez da hau lekua horretan sakontzeko, baina bego horretan esana. Fishmanek zera dio: oker dabiltzala modernizazioa eta demokratizazioa alde batetik, eta beren etnokultura eta etnohizkuntza indarberritzeko asmoa bestetik, berez eta ezinbestean etsai direla diotenak. Ez dela egia helburu biak ezkondu ezinak direnik. Modernizazioa eta demokratizazioa alde batetik, eta agregatu etnokultural txikiak (gurean: euskara eta euskal kultura) bestetik, uztartu litezkeela eta elkarren eskutik eramaterik badagoela. Lan zaila dela, hori bai. Modernizazioari eta demokratizazioari, gurea bezalako hiztun-herri txikien borrokatzaile izango ez badira, osagarri jakina erantsi behar zaiela extending it to the cultural realm (...), to the protection and cultivation of the cultural (and, therefore, of the language-in-culture) rights of minorities that seek such protection and cultivation. Demokraziaren kontzeptua hedatu egin behar dugula, ez murriztu, kultur esparrura zabalduz alegia. Ongi da erdaraz bizi nahi duten euskaldunei (edo euskaldunen ondorengoei) erdaraz bizitzen uztea eta laguntzea. Laguntza faltarik ez dute izango normalean, goragoko interes nazionalen eta the greater general good zer den eta zer ez den definitzen dutenen eskutik.

Baina euskaldun izaten, euskaraz bizi izaten, jarraitu nahi dugunok ere ez al dugu laguntza merezi? Ez al gara ari, gu ere, contributing to the national interest and the greater general good? Zauri bizian sartu dugu hatza, bistan da, gai hau aitatzean. Min egiten digu zauri horrek, eta nahiago izaten dugu ez ukitu. Osatu eta sendatu behar dugun zauria da, ordea, itxurazko bizibiderik izango badugu etorkizunean. Fishmanek, ikuspegi orokor batetik (euskal kontuei buruz zehatz-mehatz zer esaten, edo erdi-esaten, duen geroko uzten dugu), zera dio: RLS eta language-in-culture maintenance indartu eta babestu egin daitezkeela recognizing cultural democracy as a component and as a responsibility of the general democratic promise. Konturatzen da, ondo asko, zer esaten ari den eta hori lortzea zer zaila den:

Luze joan da aipamena, baina merezi du Fishmanen ikusmoldea argitzeko. Euskaldunoi oro har, eta euskaltzaleoi bereziki, egozten zaizkigun akatsak eta bidegabeak ez dira beti oker esanak (lotsa ere eman behar du, bizi garen giroan bizi izanik, hori eztabaidatzeak). Kontua da errua eta kulpa ez dagoela alde batean bakarrik: besteak ere (erdal munduak eta bere bozeramaleek, alegia) erantzukizuna, eta ez nolanahikoa, dutela kontu horretan. Etxe alde jokatzen dutela sarri asko, jakinaren gainean batzuetan eta ustez uste gabean besteetan. Gu bezain itxiak, itsuak eta arloteak dira beraiek ere, besterik uste duten arren, norberaren kultura eta hizkuntza auzigai bihurtzen dituzten bakoitzean. Guztia Salamanca dela iruditzen zaie, zubi-hegaldiz guregana (berdin Kataluniara...) datozenean ere ohiturik daude beren gaztelania hutsean jarduten, eta beren artean euskaraz ari diren euskaldunekin topo egiten dutenean ez dira etxean sentitzen.

Gatozen, berriro ere, gure mundutxora: gero eta ozenago entzuten dira kexuak, han eta hemen, euskara aurrera atera beharraren beharraz edozer astakeria, gehiegikeria, itxuragabekeria egiteko edo ontzat emateko prest gaudela euskaltzaleok, oro har. Itsuak izan behar genuke, berriro diot, gure arteko hainbat bidegabe eta huts-egite ez ikusteko eta ez aitortzeko. Kontuak ez dira hor amaitzen, ordea, inondik inora: euskalgintza osoa, oro har, bidegabezko jokamoldeekin parekatzeko joera indartzen eta zabaltzen ari da erdal munduan. Honetan edo hartan egindako hanka-sartzeak ez, egitasmo osoa baizik, epaitzeko joera ari da erdal munduan indartzen. Euskalgintzaren aldeko artikulu bat irakurtzen, eta hitzaldirik edo gogoeta pausaturik entzuten dugun bakoitzeko, zenbat kontrako ez dira jasotzen? Doktorego-tesi ederrik egin liteke, inork gogorik balu, azken urteotako hemerotekak jiratuz.

Atzo arratseko (3) kontua: erdal telebista-kate batean aktoresa ezagun bat ari da, beste zenbait solaskiderekin, zine-kontuen gaineko berriketa gozoan. Eta halako batean zera dio: zerbait “gehiago” egin behar luketela hemengo (hots, Espainiako) arduradunek (agintariek, produktoreek, film-banatzaileek, zinema-aretoen jabeek, telebista-kateen programatzaileek edo dena delakoek) “gure zinea” babesteko, indartzeko, gorabidean jartzeko. Badakiela asko egiten dela dagoeneko, baina frantsesak eredugarri direla horretan eta haiengandik zer ikasia ugari daukagula. Inork ez zion Carmen Maurari, nik entzun nuen artean, kontrako hitz erdirik atera. Guztiek onartzen dute, izan ere, “gure kultura” (kasu honetan gaztelaniazko produkzio zinematografikoa, beste batean kantu-musikak eta hurrengoan liburugintza, internet eta gainerakoak bezala) defenditu eta bultzatu, landu eta kultibatu... hitz batean anglouholdeari aurre egiteko zaindu egin behar dela. Eta arrazoizkoa iruditzen zaigu, horrela esanda, guri ere. Has zaitez ordea planteamendu horren laurdenaren laurdena euskal kulturgintzaren alde esaten; ea zer erantzun-modu jasotzen duzun han eta hemen. Hor dago kontua, eta hori nekez konponduko da normalean (sarrienik) hartu ohi ditugun jokabideekin: ez egunero soinekoa urratuz, eta ez etengabe ezikusiarena eginez. Badugu, beraz, hiztun-herri eta soziokulturazko kolektibitate txikiok arazo bat, ahaztu ezinezkoa. Horri nola erantzun, hor dago koska. Fishmanentzat, erantzunik hoberena sinkretismo soziokulturalaren bidezkoa da: erdal mundua ere onartu, gure (eta gure seme-alaben) bizialdi osoan hortxe izango dugula jakin eta berari leku egiten ikasi; baina euskal munduari bere osoan, litekeen erarik beteenean, eutsiz: gure biziaren zati garrantzitsuak (gizakiaren Gemeinschaft-giroa sortzen dutenak eta euskarazko arnasgune trinkoetan bizi izaten lagun diezaguketenak, bereziki) euskaraz bizi, euskaraz sortu eta seme-alabei euskaraz transmititu. Euskal kulturari edertasun-kutsua erantsi, gogoz eta ekitez euskal neurrietara errenditu ahal dugun heinean, eguna joan eta eguna etorri erdal munduarekin mutur-joka ibili gabe. Hori da bere aholkua, mundu zabaleko hiztun-herri txiki, ahul, galtzeko zorian gaudenoi RLS bidez hezur-mamitzea gomendatzen diguna. Zer da beraz RLS, eta nola egin liteke hori?

Zer da RLS edo Reversing Language Shift? HINBEren aurkezpena.

Has gaitezen errazenetik. Jatorrizko terminologiatik, alegia. Reversing hori gauza bat atzekoz aurrera jartzea baldin bada, erantzun erraza dauka goiko galderak. Language Shift edo mintzaldatzeari buelta ematea: horixe da RLS. Hots, LSren kontrarioa da RLS, norabidez eta intentzioz. “Tortilari buelta ematea” askotxo esatea izango da, gure erdal giroan beste konnotaziorik ere bai baitu esapide horrek, baina hain-hain urruti dabilenik ere ezin esan.

Nola esan, euskaraz, Reversing Language Shift? Nik neronek, hoberik ezean, Hizkuntza indarberritzea esan izan dut eta, orain ere, horren aldekoa naiz. Hasiera batean indarberritu ordez biziberritu hobe ez ote zen pentsatzen nuen. Gerora, ordea, atzera egin izan dut: bizi berria ematea, badirudi hildakoari edo jaio gabe dagoenari egiten zaiola. Euskara hilik dago, egia da hori, behinola euskaraz egin ohi zen hainbat eskualdetan. Jardun-esparru batzuetan, gainera, apenas jaio ere egin den: goi-mailako gizarte-instantzietan idatzizko jarduna noiz, nagusiki edo parte on batean behintzat, euskaraz bideratu izan da? Alde bi horietatik ondo legoke, beraz, biziberritzeaz hitz egitea. Euskara ez da hizkuntza hila, ordea. Ez da inoiz latinaren edo hebraieraren parekoa izan. Orain ere ez da latinaren parekoa. Langues vivantes-en alorrekoa da euskara, eskubide osoz eta itxaropen ozenez. Bizi-indar nabarmena du, latinak ez bezala, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako eskualde jakinetan. Sukalde-zokoan eta han-hemengo taberna-zuloetan ez ezik jardun-esparru askotxotan ere sarturik dago, gainera, neurri mugatuan bada ere. Hori guztia kontuan izanik, eta batez ere Fishmanek euskal arnasguneak (euskara bizienik dagoen leku-esparruak) gogoan dituela kontuan izanik, indarberritze terminoa egokiagoa iruditzen zait. Hitza bera ez da, bestalde, sortu berria: XIX. mendetik hona idatzizko jardunean dokumentaturik dago, eta Luis Mitxelenak berak hizkuntzarekiko ikusmolde soziolinguistiko horretan erabilia dauka. Azken oharra: RLS akronimoaren euskal ordaina HINBE da: Hizkuntza INdarBErritzea. Gatozen hortaz, berriro, HINBEren esanahira.

Gero eta larriago dabilen hizkuntza ahulak hiztun gehiago izan ditzala, eta hiztun horiek gero eta jardungune, harreman-sare eta situazio ugariagotan egin dezatela beren hizkuntza ahul horretan: hori da RLSren jomuga, neurri on batean. Horrela esanda, RLSren azken helburua ez dabil batere urruti hizkuntz normalkuntzaren orain dela 30 bat urtetik honako formulazio maximotik: Aturritik Ebrora guztiok euskaldun izatea, eta (kanpora ateratzen ez garen edo kanpokoekin jarduten ez dugun bitartean) euskaldun guztiok euskaraz jardutea, huntaz edo hartaz. Hori baino amets handiagorik nekez egin dezake, bihotz oneko eta gihar biziko euskaltzaleak. Hori ere ez da osorik egia, jakina: beti aterako zaizu norbait, izan ere, Harotik aurrera ere, Burgos aldera bitartean, euskaraz egiten zela lehen eta beraz... gogoratuko dizunik, edo lehen-lehen Garonan genituela mugak, eta ez Aturrin, matizatuko dizunik. Baina tira: esanak esan, Aturrik eta Ebrok markatu ohi dute normalean (noiztik?) hizkuntz normalkuntzaren alderik aldeko amets-gura maximoa. Zazpi Euskal herrien batasun-asmo etnokulturalak zer unetan, eta nola, formulazio territorial politiko-administratiboa hartu zuen, zergatik eta zer neurritan, behar bezala aztertzeke dago: ez litzateke lan makala, inork geolinguistikazko asmo-aldatze edo zabalkuntza semantiko horren nondik norako azalpen zehatza prestatuko baligu. Lurralde-hedadurari dagokionez gainera, espazio soziofuntzionalari dagozkionetan ere “azken helburu” jakinak izan ohi ditu hizkuntza normalkuntzaren formulazio maximo horrek: euskal unibertsitatea (klaseak, guztiak edo gehien-gehienak) euskaraz, ikerketa-lanak euskaraz, Donostiako zinemaldia nagusiki euskaraz, Legebiltzarrean eta Batzar Nagusietan euskaraz, Aurrezki Kutxetako gestio-alor eta aginte-esparruetan euskaraz, eta abar.

Hizkuntz normalkuntzaren planteamendua ez da, bestalde, orain dela hogeita hamar bat urte sortu. Ez bere formulazio maximo horretan eta ez tarte-bitarteko mila konpromiso-moduetan. Aspaldiko egitasmo jakin baten azken (azkenaurreko?) formulazioa baizik ez da, hartara bagoaz, hizkuntz normalkuntzarena. Norbaitek pentsatu ere egin dezake, terminologia kontua dela guztia: Conservar y propagar el vascuence esaten zutela orain dela 120 urte inguruko euskaltzaleek, Restauración de la lengua esatea zela moda Eleizalderen, Azkueren eta Urkixoren garaian, Recuperación de la lengua etorri zela gero, euskararen berreskurapena esan geniola horri euskaraz, normalización lingüística edo hizkuntz normalkuntza ikasi genuela handik gutxira eta orain, ingelesarekin ere pitin bat ohitzen hasi garen (eta distintzio-puntua ematen digun) honetan, Reversing Language Shift esaten dugula ahoa betean. Total, gauza bera esateko.

Gauza bera? Bai eta ez. Zertan bai eta zertan ez? Ea argitzen asmatzen dugun. Horretan laguntza txikia emango digu Fishmanek, berak ez baititu gure azken (hots, Euskal Herriko) 120 urteotako katramila ideologikoak, aukera terminologikoak eta eztabaida intelektualak bertatik bertara ezagutzen. Saia gaitezen, halere, dakigunetik abiatuz konparazio- eta bereizketa-guneak argitzen.

Zertan da RLS betiko kontua?

Fishmanen beraren definizio edo, hobe, azalpen partzialak hartuko ditugu oinarri, era batera edo bestera gure artean ere behin eta berriro azaldu, ikusiabartu edo deitoratu izan diren kontuak argitzeko. Datozen bezala emango ditugu, kontenplazio handiagorik gabe.

“Eutsi goiari”, edo dagoena mantentzea.

Enborraren barrenaldeko giharra garrantzitsuago dela dio Fishmanek, habeak etxeari eutsiko badio, pipiak jandako kanpoaldea baino. Intimacy, family, community, identity and affiliation are the essences of ethnocultural creativity and continuity (RLS, 5). It is identity, rather than power, and Gemeinschaft (intimate community) rather than Gesellschaft (impersonal society), that Xish must fundamentally and studiously pursue at the outset (RLS,6). Gurera etorriz: euskarazko etxea eta lagunartea, herria eta bizimodua direla, lehenik eta behin, euskalgintzaren eta herri-izatearen muin-muinean daudenak. Oraingo euskaltzaleok, egia esan, ahaztu samarrik dauzkagu sukalde-giroko biziera eta sentiera moldeok. Bestelako ametsak eta xedeak darabiltzagu buruan, euskararen hil ala biziko erronka interneten izango dugun presentziaren arabera ikusten hasi-edo garen honetan. Menderik mendeko euskaltzaleek bertako ikusmoldeetan, uste-sinesmen eta beldur-pozetan, lanbide arrunt eta bizibide jatorrean, ikusi uste izan dute, ordea, euskararen eta euskal nortasunaren (hots: euskaltasunaren) helduleku eta salbabide nagusia (batzuen ustez, bakarra). Orain atzendua badaukagu ere jatortasun etnokultural ukitugabearen kontzeptua, ez dago dudarik Fishmanek berriro mahai gainera ekartzen digun elementu hori euskalgintzaren oinarririk sendo, ezagun eta iraunkorrena izan dela, menderik mendeko bere formulazio eguneratuetan. Eta garbi esaten digu zergatik: It is not enough (...) to be like everyone else, but in Xish (then Xish, would be culturally redundant). Prozesu isoentalpikoak eta Pitagorasen teorema euskaraz esplikatzea baldin bada kontu guztia, argazki-makina erosten dudanean instrukzioak euskaraz (ere) etortzea edo Far Westeko filmak euskaraz ikusi ahal izatea, merezi al du hain saio nekeza egitea? Posible al da, gainera, to be like everyone, but in Basque? Ikusi ere ikusten dugu, Pitagorasen teorema ikasi duten ikasleak, horregatik behintzat, ez direla beraien artean euskal eskolarik inoiz jaso gabeko beren gurasoak baino ugariago eta gozoago mintzo euskaraz. Far Westeko filmak ez dira beti-beti euskara egokienera itzuliak izango, baina itzulpenaren kalitateaz aparteko “beste zerbait” da pelikula supraetniko horietatik Goenkalera dagoen tartea, batean zapping egitera bultzatzen gaituena eta bestean, hainbat euskaldun zahar eta gazte, egunero-egunero pantaila aurrean atrapaturik mantentzen dituena. Oker gabiltza, lanbidezko euskaltzaleok inor baino okerrago agian, “eso mismo, pero en euskera” bideratzen eta bultzatzen saiatzen garenean. Hortik sortzen den produktuak ez dio, gehiegitan, bere buruari eusten. Eta eutsi ezinaren iturburua ez da beti, batzuetan hala bada ere, masa kritikoaren (hots, masa kritikorik ezaren) problema. Gure aurreko euskaltzaleak (Iturralde-Suit, Zaldubi-Adema, Bustintza eta Altube ditut orain gogoan, baina beste hainbat ere hor genituzke) oso konforme sentituko ziratekeen, bizi izatera, Fishmanen argudio-bide horrekin.

Hizkuntza eta kultura, kultura eta hizkuntza, elkarren eskutik doazela eta burugabe samarra dela hizkuntza ahula, bere huts-hutsean, aurrera atera nahi izatea. Hori da Fishmanek baieztatzen diguna. Bere hitzetan esateko The destruction of languages is an abstraction which is concretely mirrored in the concomitant destruction of intimacy, family and community, (...) the destruction of local life by mass-market hype and fad, of the weak by the strong, of the unique and traditional by the uniformizing, purportedly “stylish” and purposely ephemeral (RLS,4). Hurbileko itzulpen-saioaz: hizkuntzen galera gauzak esateko modua dela. Galera horren azpian besterik ere badagoela: aurrez aurreko etxe-giro bat, lagunarte bat eta bertakoa izate-modu bat hautsi eta galtzea; luze-zabaleko merkataritzak (beti aparteko eskaintza hutsalean ari delarik) urteen joanak jatortasun-zigiluz etxekotu zuen bizimodu arrunta birrindu eta desegitea. Etxean seme-alabekin egoteko, eta familiartekoekin egun seinalatuetan egiten genituen jai-ospakizunei eusteko, horretarako ere astirik hartzen ez dugunean, goizetik arratsera orain arte euskaraz bizi izan diren herri, herritxo eta baserri inguruetan etxe adosatuak eta txaletak egiten ditugunean bata bestearen ondoan, herrietako denda txikiak itxi eta inguruan supermerkatu handiak zabaltzen direnean (errotulu elebidun eta guzti, hori bai), seme-alabak aste-bukaeretan denbora pasako edo kirol kontuetarako instalazio masifikatuetara bidaltzen ditugunean, bikotekideak eta biok lagun batzuek utzitako bideo-film hori lasai ikusi ahal izan dezagun... konturatzen al gara habitat hurbila eta egunerokotasuna, kultura eta hizkuntza zein elkarri itsatsiak doazen? Astelehen goizean seme-alabak D ereduko eskolara bidali eta dikotiledoneoak euskaraz ikasaraziz uste al dugu etxeko eta lagunarteko, auzoko eta herriko giro-aldaketa soziokulturalari “buelta” emango diogula? Erantzuna laster emango dit zuetako edozeinek: "Baina zuk zer nahi duzu, Mikel: gure aitona-amonen garaian bezala bizi? Ba guk ez!".

“Euskaldun izango bagara, euskarari eutsi behar diogu”.

Ezetz, ez naizela aitona-amonen ohitura soziokultural “jator” haietara itzultzeaz hitz-erdirik esaten ari. Ez dela hori kontua. Beste zerbaitez ari zaigula Fishman. Any community’s ability to maximize self-regulation of culture change and the regulation of culture contact, is invariably different when the historically associated language is present than when it is absent (RLS, 17). Edozein gizataldek, bere bizi-denbora mugatuan ere, culture change delakoa berta-bertatik ezagutzen du. Gizarte-modu eta gizaldi batzuetan astiroago gertatu/-tzen da kulturberritze hori, eta beste batzuetan (hemen, Euskal Herrian, eta orain, azken mendean) azkarrago. Aldaketa hori ez da zorizkoa, ordea. Instantzia eta gizatalde batzuek eskuarte zabalagoa dute beren culture change hori gidatzen, arautzen, autorregulatzen; eta beste instantzia batzuek, aldiz (gurea bezalako hiztun-herriek, konkretuki), ahulagoa, askozaz ahulagoa. Berriro Fishmanen hitzetan esateko, Weakened and endangered languages pertain to cultures that no longer significantly regulate the daily lives of their members (RLS, 8). Guztiok izan nahi dugu moderno, baina modernotasunerako bidean “geu izatea” galdu gabe. Geronek gidatu nahi dugu, horretarako, kulturberritzearen etengabeko ibilaldi hori. Soziokulturazko autorregulazio-ahalmena itxuratxarki galtzen duen agregatu etnokulturalak nola bere buruari eutsiko dio? Autorregulazio soziokulturalerako palankak eta bolantea galdu dituen ibilgailua nola gidatuko duzu, bazterra jo gabe? Lemazainik gabeko ontzia nola nahi duzu begiz jotako portura onik iristea? Bere buruari bizi-iraupena opa dion hiztun-herri edo soziokulturazko kolektibitate orok autorregulazio-ahalmen bat (era batekoa edo bestekoa, handiagoa edo txikiagoa, baina neurri batekoa nolanahi ere) beharko du eskueran. Hori gabe ezin segurtatu ahal izango ditu euskarazko arnasguneak, jardun-esparruak eta harreman-sareak. Horiek falta zaizkion neurrian, eguneroko mintzajardunean nekez bere buruari eutsi ahal izango dio gero eta ahulagoa den hizkuntza horrek.

Eta alderantziz ere bai, atal honen hasieran Fishmani irakurri diogunez: bere ohiko hizkuntza galtzen duenean hiztun-herri batek, soziokulturazko autorregulazio-ahalmenari bere betean eusteko gaitasuna ere goitik behera aldatzen zaio. Horrexegatik da hain garrantzitsua, alde bietako fenomenoaren aurrean gaudela ondo konprenditzea. Adibide xinple baten bila ari naizelarik, orain ehun urteko euskaltzaleen eta apaiz-jendearen arteko kontuak (jendeak uste duen gozotasun hartatik ezer gutxi zutenak) ekartzen dizkit fenomeno horrek gogora. Orduko apaizak (hiri eta herri nagusietakoak bederen) suabe-suabe esanda ez zeuden euskara aldetik, pulpitotik hitz egiteko, eta zer esanik ez, sermoiak euskaraz idazteko, beren momenturik onenean. Interes handi-handirik ere, apenas euskararekin zeukaten. Jendea kristau-ohituretan sendo mantentzea, eliza amaren aginduak ondo betearaztea eta herritarrak bekatu-bidetik urrun mantentzea, hori zuten beren xede jakin nagusia. Euskaltzaleak, berriz, tripa jaten: apaiz-jende horrek (erdi- eta goi-mailakoak bereziki) zergatik ez zuen euskararen alde ausartago jokatzen? Laster hartu zioten ordea tamaina, euskara galtzea eta ohiko kristau-fedea epeltzea elkarren eskutik zetozela ikusi zutenean. Modernizazioak berekin zekarren culture change horren ondorio argienetako bat ohiko kristau-izaera epeldu eta bizibide laikoagoak indartzea zela ikusten hasi ziren batzuek eta besteak egunetik egunera nabarmenago. Euskaraz bizi izaten jarraitzen zutenek beteago eusten zioten etnokultura jatorrari (eta, horren barruan, ohiko kristau-bideari). Culture change horri irmoago eusten zioten beraz, beren lehengo uste-sinesmen eta jokabideen ildotik. Kultur aldakuntzari (euskara lagun) indartsu euste horrek, jakina, mesede egiten zion apaiz-jendeari bere lanbidean. Horra, beraz, apaizak eta euskaltzaleak (biak motibo diferenteagatik) uztarri berean lotuta. Euskaltzaleak apaizari: “eutsi biezaio berorrek euskarari pulpituan eta eliz esparruan, jendea mintzaldatzen ez den artean kristau-fedea ere indartsuago egongo da-eta”. Apaizak euskaltzaleari: “eutsi egiok kristau-fedeari, bere zera guztiekin ere eliza bezalako aterpe instituzionalik ez duk euskararentzat erraz aurkituko-eta”.

Kultura batean txertaturik bizi da hizkuntza, eta kultura hori gabe ezer gutxitarako da hizkuntza bera. Eta, alderantziz, euskara galtzen den lekuan iraupen ahula du ohiko euskal kulturak ere: “cultura vasca, escritores vascos, cine vasco” eta nahi duzuna sortuko da, baina hori ez da jadanik euskaltasunaren harrobitik ateratako harlandua. Beste zerbait da hori, errespetu guztiarekin esanik.

RLSzaleen betiko negarra: “ahal bagenu, gure esku balego, halakoren pareko bagina!”.

Fishmanen diagnostikora goaz berriro ere: Adherents of RLS are likely to be fewer in number and with less access to the media, the schools, the church, the government and the various other opinion-forming institutions of society (RLS, 14-15). Hemen ere balirudike, euskaldunok hainbat Aldundi eta Udal, Jaurlaritza eta Legebiltzar, Telebista eta Irrati izanik eskueran (neurri batean edo bestean, baina eskueran), oker dabilela Fishman (euskaldunoi dagokigunez oker; ez, noski, mundu zabaleko beste hainbat hiztun-herriri dagokionean) bere azalpen horrekin. Ez dut uste, ordea, guri dagokigun heinean ere hain oker dabilenik. Goi-mailako instituzioak askotxo dira (ez soil-soilik “betiko” gure euskal eskola, euskal telebista eta euskal literatura). Eta askotxo diren horietatik gehienak, baita indartsuenak ere, erdal munduaren baitakoak dira edo, gutxienez, haren arauz jardun ohi dute nagusiki. Eusko Legebiltzarra sortu zenetik, zenbatean eta zertaz hitz egiten da euskaraz?; dokumentazioa sortzen, bideratzen eta lantzen da euskaraz? Horra, hor ere, doktorego-tesi ederra egiteko gaia. Eta zer esango dugu Jaurlaritzako (are Hezkuntza Saileko) eta (dakigun neurrian) Aldundietako mintzabideaz eta idazpideaz? Jendaurreko azalpen formalei eta erdi- edo goi-mailako dokumentu idatziei dagokionez erdara izan ohi da, hamarretik bederatzitan baino gehiagotan, jaun eta jabe. Eta zer esango dugu komunikabideez? Notizia inportanteak euskaraz jasotzen al ditugu goizean goiz, irratitik edo periodikotik? Eta, hala den kasuetan ere, non daude komunikabide horien hizkuntza (eta eduki) aldetiko iturburuak? Ez gaitezen, beraz, engaina: gutxi (arras gutxi) eta ahul (hauteskundeen eta beste zenbait parametro soziologikoren arabera maizegi baieztatu ohi den baino ondotxoz ahulago) izateak bere ondorioak ditu. Hori ere gogoratu egiten digu Fishmanek. Zertarako? Geure ahulaz lotsarazi eta ezertan saiatzeko gogoa kentzeko? Ez, inola ere. Hona zergatik eta zertarako: The strongest adherents of inappropiate goals are likely to be some of the pro-RLSers themselves. It may be hard for true and complete believers to settle for less than the full demographic and functional pie (RLS,13). Euskarari eta euskal kulturari etorkizunik oparoena desio diogunok, geurok garela alegia, sarritan, hizkuntza indarberritzeko orduan bide okerretik jotzeko arriskurik handiena dugunak. RLS arrazoizkoa antolatzerakoan kontua ez baita nork euskararen aldeko jarrera sendoena, anbiziosoena, begi-luzeena, ausartena eta konprometituena proposatzen duen, euskara benetan indartzeko biderik egokiena nork definitzen duen baizik.

Ez dago batere argi, zenbat eta euskararen aldeko planteamendu ausartagoa, zabal- sakonagoa egin hainbat eta soluzio-bide zuzenetik hurbilago gabiltzanik. Hortxe dago gakoa: ditugun indar apurrak ditugu, eta horiekin egin behar dugu apustu. Alferrik da garenak baino gehiago bagina, indartsuago bagina, euskaldun-jendeak erdaraz baino euskaraz hobeto hitz egiten, irakurtzen eta idazten baleki,... zer egingo genukeen edo egin behar genukeen deitoratzen jardutea. Balitzek eta balegok ez dute jaten ematen. Alferrikakoak ez ezik, kaltegarriak ere izan litezke ameskeriazko ihesbide horiek. Kontuz ibiltzeko eskatzen digu Fishmanek: hizkuntza indarberritzeko orduan lekuan lekuko egoera aztertzeko zehatz-mehatz eta, hori egindakoan, kasuan kasuko irtenbideak planteatzeko. Urrestillako egoera, Astigarragakoa eta Aietekoa diferenteak direla, eta batean zoragarria izan litekeen neurria itxuragabea eta arras kaltegarria gerta litekeela bestean. Eta Donostiako kalean? Eta Gasteizen? Eta...? Much language policy is discussed in terms of the nationwide level only; however, that is not only or even necessarily the optimal level for RLS and for language status planning more generally. Indeed, the more disadvantaged a particular language is the less productive (and the less feasible) macro-level (nationwide, regionwide) policies may actually be. Under such circumstances, more pinpointed goals must be focused upon first, goals that are oriented toward much smaller societal units such as families, clubs or neighborhoods, or to speaking (rather than writing), or to schools (rather than business), or to kindergarten (rather than high schools), etc. (RLS, 12). “Euskarak hau behar du, Euskal herriak hori behar du” esaka dabilena ez dabilela beti, berak hala uste badu ere, bide zuzenetik. Zenbat eta hizkuntza (eta hiztun-herri) jakina osasunez ahulago egon, hainbat eta traketsagoak gerta daitezkeela alderik aldeko formulazio global horiek. Fishmanen ohar-azalpen horiek ere ondo datozkigu hortaz, behin baino gehiagotan izan ohi baitugu iparra galtzeko arriskua. Lekuan lekuko neurriak hartzearen aldeko aholku horiek ez dira, ordea, guztiarekin ere erabat arrotz eta inoiz entzun gabeak gure artean. Dudarik lukeenak aski luke Altuberen La Vida del Euskera eta Más sobre la Vida del Euskera irakurtzea. Argi ikusiko du, halako iturrietara jotzen duenak, Fishmanen filosofia soziolinguistiko hori tradizio historiko luze samarrean txertatzen dela gurean, eta tradizio horrek punta-puntako ordezkariak dituela gure aurreko euskaltzaleen artean. Lotsa apur bat ere behar genuke, lanbidez eta ogibidez euskalgintzan urteak daramatzagunok, geure aurrekoen esan-eginak hain erabateko deskuiduan edukitzeaz. Besterik da ordea hori, eta gatozen berriro harira.

Zertan da HINBE hori “berria”, aurreko konstruktuak ez bezalakoa?

Terminologiaz aparte, edukizko berritasunik ere badakar HINBEren formulazioak berekin.

Hizkuntzaren soziologia soziologia da (ez hizkuntzalaritza), behi-esnea esnea den bezala (ez behia).

Soziologiarekin lotuago ageri da, hizkuntzalaritzarekin baino, HINBE eta, oro har, Fishmanen jarduera akademiko-intelektual osoa. Mila aldiz interesatuago dago bere azterbidea, gurera etorriz, nork norekin noiz-nola euskaraz egiten duen, Urrestillako Joantxoren semeak ikastolan eskribitu edo idatzi esaten duen baino. Gure artean, hizkuntz normalkuntzaren planteamendu askotan, leku zabala (printzipala ere bai askotan) hartu ohi zuen corpus planning delakoak: hizkuntzaren ortografia bateratzeak, euskara batua sortzeak, eginkizun berrietarako (unibertsitaterako, komunikabideetarako, enpresa- eta administrazio-mundurako) terminologia berria sortzeak eta abar. Fishmanek ez du ezer horren guztiaren kontra: liburu eta artikulu osoak dedikatu dizkio corpus-plangintzaren gaiari, horretaz ere argibide zorrotzak (guretzat ere bereziki egokiak) plazaratuz. Odolusten ari denari torniketea ezarri behar zaiola, ordea, lehenbailehen eta ez hamaiketako ederra eskaini: hori dio Fishmanek. Hortik hasi behar dela esaten du berak, istripu larria izan duen horrek buruko minik ere ba ote daukan aztertzen hasi (eta bitartean odolusten utzi) aurretik. Corpus-plangintza horri bigarren mailako (kasik hirugarren edo n-garren mailako) garrantzia aitortzen dio berak, ahul eta larri dagoen hizkuntza (eta bere etnokultura) indarberritzen saiatzeko orduan. Gakoa ez dagoela batez ere hor (nahiz eta hori ere garrantzitsua izan) esaten digu Fishmanek. Bere HINBEren konstruktuan ondo asko nabari da enfasi-aldaketa hori. Are gehiago: hizkuntzaren “tripak” miratzen hasten denean ere, interes-maila bertsua aitortzen die hizkuntz eredu standard batuari eta hizkuntza horren aldaera ezberdinei (dialektoei, soziolektoei eta gainerako mintzaera-moldeei). Eta ez hori bakarrik: hizkuntza idatziaren ondoan, eta askotan horren aurretik, berba-egikera edo hitzezko jarduna aztertzen eta aipatzen du berak. Badago beraz hemen, Arantzazuko paradigmatik gatozen belaunaldi osoarentzat, zertaz gogoeta egin eta zertan gure lehentasunak birmolda.

“Neurriko trajea” da HINBE, ez “berezko” jomuga bakarra duen formulazioa.

Euskararen normalizazioa, zer da zuretzat? Horra galdera xinplea egin, eta horra uste baino ezerosoago non harrapatzen zaitudan, euskaltzale jator hori. Seguru asko “garbi ikusten duzu” normalizazio horrek zer izan behar duen, baina agian ez dakizu bi hitzetan esaten. Eta, zuk ongi baldin badakizu ere, baietz zure inguruko asko (gehienak agian) indefinizio-egoera horretan egon. Egizu, bestela, proba. Zoaz ondoren lankideengana (baita irakasle baldin bazara, ikastetxeko euskara-mintegira ere). Azkenean, handik eta hemendik zirikatu dituzularik eskueran dituzun adiskide eta lankide horiek, litekeena da beraiengandik erantzun-modu hau jasotzea: “euskera gure artean espainola Espainian, frantsesa Frantzian edo ingelesa Ingalaterran edo Estados Unidos-en bezela izatea; horixe duk/n niretzat normalizazioa. Gainerakoa, kieroinopuedo”. Zuk ere ez al zenuke, irakurle horrek, horrelako zerbait firmatuko? Edota, gutxienez, sentituko?

Gatozen, ordea, bihotzetik burura. Gauza bat baita barruak zer agintzen digun (sentimendu global, bertatik bertarako horiek errespetu guztiaz hartzea komeni da, geure izatearen barne-muinetara baikaramate askotan), eta beste bat arrazoi-bideaz kontuak ateratzen saiatzea. Demagun 5.000 hizkuntza diferente daudela munduan (2.000 eta 8.000 inguru arteko konputoak dabiltza hor zehar). Fagor etxea bere labadorak egiten eta mundu zabalean saltzen saiatzen denean, 5.000 hizkuntzatan atera behar al ditu bere prospektu teknikoak, eta 5.000 hizkuntzatako agente komertzialak kontratatu behar al ditu, “hizkuntza eta hiztun-herri bakoitza ingelesa Ingalaterran bezala izango den munduaren” alde dagoelako Fagorreko zuzendaritza edo bertako lankide-multzoa? Botikara joaten garenean bertan dauden milaka eta milaka sendagai horien guztien prospektua ingelesek Ingalaterran bezala, euskaraz exijitu eta lortu arte ez al gara normalduko? Gauza guztiak 5.000 aldiz errepikatuko diren Nazio Batuen Erakundearen batzarrak al ditugu gogoan? Horren bila al gabiltza benetan? Eta benetan espero al dugu, horrelakorik lortzea? Mundu-modu hori ez da, dakigularik, lehen ezagutu, eta ez dago inolako itxaropen-oinarririk etorkizunean ezagutzeko ere. Beti izan dira munduan, horregatik eta hargatik, hizkuntza handi-indartsuak (gutxi batzuk, azken 2.000 urteotan), hor nonbaiteko hizkuntza beregain prestuak eta, hedaduraz zein goi-mailako funtzio-esparruetarako sarbideari dagokionez, hizkuntza ahulak. Eta gero ere hala izango dira, kasurik onenean (kasurik okerrena esplikatu beharra al dago?). Hori horrela delarik, ahul eta gaixo dauden hizkuntzek eta hiztun-herriek (gehien-gehienak gara halakoak, ez gutxienak), bizirik aterako bagara geure neurriko trajea egin behar dugula esaten digu Fishmanek: espainolaren eta ingelesaren eredu horiek oso politak, oso erakargarriak gerta daitezkeela, baina ez geure burua engainatzeko. Hiztun-herri ahuletako kideok askoz gutxiago garela numeroz (eta hala izaten segituko dugula, onenean ere). Ez dugula (urrundik ere) handi-zabal horien pareko tradizio literariorik. Bertoko jende ikasiak ez duela (hamarretik bederatzitan, gutxienez), bere esparru profesional, jaso-formaletan euskaraz jarduteko ohiturarik, trebetasunik eta prestaera-biderik. Hizkuntzaren eredu bateratua, gure euskara batua, gaztea dela oraindik, hiztun gehienen mintzamolde-abanikoan erdizka-edo txertatua eta estilo-lanketaz, terminologia garapenez eta erreferentzia markoaz ondo asentatu gabe dagoena. Ditugun komunikabideek eta unibertsitateek, aginte-esparruek eta kontsumo-mekanismoek ematen dioten babesa (ez gehiago) ematen diotela euskarari eta euskal kulturari... eta hortik abiatuz egin behar ditugula gure hizkuntza eta kultura indarberritzeko planak, egitasmoak eta ebaluazio-saioak. Helburua Marten jartzeagatik ez garela urrutiago iritsiko gure abioneta honekin. Bere neurriko (bere irizpideko) itinerarioak markatu behar ditugula, etsipen hutseko zurrunbiloan sartu eta guztion buruak ito nahi ez baditugu. Entenditzen al da Fishmanen gomendioak, geure neurriko trajea egitekoak, funtsean zer dion?

HINBE saioa, balio unibertsal positibo batean txertatzea.

Hau izango da, akaso, gure euskaltzale-munduan esplikatzen zailena eta, halere, interesgarriena.

Euskaltzaleok ohiturik gaude, halaxe emana baitatorkigu aurreko euskaltzale gehienen testigutza eta oinordekotza ere, gure jarduna eta egitasmo osoa erreakzio moduan ulertzen eta argudiatzen. Erreakzio soziopolitiko jakinarekin lotu izan da askotan, eta orain ere horrela egiten da normalean, euskaltzaleon artean, gure eginahal osoa. Euskal Herriari bere “betiko” aginte-ahalmena murriztearekin (Foruak kentzearekin, burujabetza galtzearekin, Frankoren berrogeizaroarekin...) etorri da euskararen hondamena: euskara indarberrituko bada badakigu, beraz, zer tekla jotzea komeni den. Ikuspegi horrek begien bistako erakarmena du: indar- eta botere-ahalmen diferenteko konstelazio soziokultural biren talkan indartsuena nagusitzen ari denez, indar- eta botere-ahalmen zabalagoa eskura dezagun, talka horretan (hain) galtzaile