Joshua A. Fishman-en RLS edo HINBE (eta VI)

Euskal etnokulturaren etxea berregiten goiko puntatik baino, azpi-azpitik hasi behar dugula dio Fishmanek. Euskararentzat eguneroko bizigiro arrunta berreskuratu behar dugula ezer baino lehen, eta oso lan zaila da hori.

Azken gogoeta: zer ekarri digu Fishmanek, bere HINBErekin?

Hona hemen Fishmanek egiten digun ekarria, laburbilduta:

• a) Behin eta berriro,”first things first” esan digu hizkuntzaren soziologo handiak. Lekuan lekuko egoera hotz-hotzean aztertzeko (Urrestillakoa, Aietekoa, Aguraingoa, Etxarri-Aranazkoa, Durangokoa)... eta egoera bakoitzari dagokion konponbide egingarri hoberena ematen saiatzeko. Egia dela beste mila gauza ere ondo etorriko litzaizkigukeela euskaldunoi, baina premiazkoenetik abiatzeko: gerokoak gero.
• b) Etxeko giroan, lagunartean, auzo hurbilean eta eguneroko kale-bizitzan euskaraz jarduteak, eta jarduteko aukera zabalak izateak, lehenengo-lehenengo kezkabidea izan behar duela guretzat. Hori gabeko gramatika-batzordeak, bertso-saioak, telebista-emanaldiak eta kajero automatikoak alferrik ditugula: berez bezala eroriko direla lorpen horiek, goian esandako oinarri hori ahuldu eta gesaldu ahala. Euskal arnasguneei eustea, eta gure euskal herriak zabaltzea, lehentasun osoko eginkizuna dutela (dugula) HINBEzale guztiok.
• c) Euskaldunok euskaldunokin euskaraz jardutea (ohiko jardungune arrunt guztietan bederen), funtsezkoa dela horretarako: hori dela berak gomendatzen digun intragroup diglossia. Konpartimentazio soziokulturala, euskal eta erdal esferen arteko muga-hesi soziokulturalak eratu eta indarrean mantentzea, arras premiazkoak direla horretarako: without sociocultural separation, without the most stubborn (egoskor) maintenance of voluntary boundaries between Xmen and Ymen and between Xishness and Yishness the future of Xish (gurean: euskara) is problematic. Hau ez dago itzuli beharrik, ala?
• d) HINBE delakoak, hankaz gora joango ez bada, oso ondo asmatu behar du hanka non jarri. Zertan apoiatu litekeen, ipurdiz gora joan gabe. Geuregan, geure buruan, euskaltzaleon ahalmen benetakoan (euskalgintzari dedikatu ahal izango diogun denboran, diruan eta interes-gogoan) oinarritu behar dugu hasieran euskaltzaleok, kanpotik (goitik edo inondik) etorriko zaigun laguntzaren zain egon gabe. Euskaraz bizi diren euskaldunak izan behar ditugu, batez ere, begien aurrean. Bereziki, auzo-herriska-herri(-hiri?)etan elkarren ondoan eta euskal giro jatorrean bizi diren euskaldunak. Haien gogoak eta beharrak, ahalmenak eta nahiak aintzakotzat hartuz eratu behar da HINBE-saioa (gurean: euskalgintza edo euskara indarberritzeko saioa).

  Egungo eguneko bizimoldearen zenbait osagai sakonetik, eta luze-zabalean aldatzea (plangintza zuhurraz aldatzea) eskatzen du HINBEk. Nork egin dezake hainbateko bestelakotzerik? Fishman ez da, horretan ere, optimista itsua. Bere hitzetan esanik, oraingo bizimolde soziokulturala beren eskuetan dutenek nekez interes biziena agertuko dute aldaketa hori egiteko. Euskaldunok eta euskaltzaleok geure gain hartu beharko dugu eginkizun hori, eta zuhurki, geuregandik hurbilen dauden interakzio-esparruak kontuan hartuz eta lehenetsiz, saiatu beharko dugu euskarazko bizibideari oinarriak sendotzen eta leiho berriak zabaltzen.

• e) Euskal Herriak galdua du hein handi batean (leku batzuetan aspaldi; besteetan joan den mendean; zenbaitetan orain bertan, geure begien aurrean) euskara gurasoengandik seme-alabengana, hizkuntza osasuntsu guztiek egin ohi duten moduan, transmititzeko ahalmena. Kontrola galdua du, beraz, hainbat eta hainbat lekutan. Eta horra: munduko HINBE-saio gehienak galera hori gertatzen ari den lekuetan, edota gertatu ondoren, sortu eta indartu ohi dira normalean (oso bestelakoa da, alde horretatik, Québec-eko egoera). Dislokazio soziokultural gogorra jasan du Euskal Herriak, HINBE horiek indartu eta zabaldu diren beste gizarte askok bezala. Gurean ez du balio, hortaz, “Québec-en hau, hori edo hura egiten dute eta guk zergatik ez?” deitoratzen jardutea. Horra Fishmanen gomendioa, gurea bezalako egoeretarako:

  “for those RLS-efforts that correspond to seriously dislocated language-in-culture realities (earmarked above all by the demographic scattering or thinning out -rather than merely the numerical diminution- of the remaining Xish speakers), nothing can substitute for the rebuilding of society at the level of pockets of basic, everyday, informal life. This is among the hardest language planning goals to accomplish, and for several reasons. First of all, it requires the detachment or withdrawal of pro-RLSers from the ongoing social life dominated by Yish and, in its stead, the stablishment of emotionally, attitudinally, ideologically and overtly independent counterpart networks operating via Xish. Secondly, the informality and spontaneity of everyday life does not lend itself to excesive planning".

  Eten-urratze zakarra jaso duela euskal bilguma etnokulturalak, euskaraz bizi garenok (ez, ezinbestean, euskaraz omen dakigunok) gero eta gutxiago garela erdaldunen (erdaraz bizi direnen) proportzioan, gero eta sakabanatuago bizi garela erdal itsasoan,... eta hondamenezko egoera horretara iritsi diren hiztun-herriekin ez dagoela atarramentu onik. Azpi-azpitik hasi behar dugula, goiko puntatik baino areago, etxea berregiten. Eguneroko bizigiro arrunta berreskuratu behar dugula ezer baino lehen, eta oso lan zaila da hori. Eguneroko gizarte-molde berriaren nondik norakoa alde batera utzi eta geure bidexidorra, euskarazko harreman-bideak eta arnasguneak eratu (edo, bizirik dauden heinean, indartu) behar ditugula ahaleginean.

Arrazoi al du Fishmanek? Hain goibel al dugu panorama? Zuek duzue hitza. Bere diagnostikoa arras okerra ez bada, nolanahi ere, horixe da gure geroa: Azpeitia eta Urolalde asko bagenitu, oso beste egoeran geundeke: Québec-ekotik hurbilago. Baina ez ditugu. Euskaldun-jendea (kopuruz minorian izateaz gainera: %20 inguru?) sakabanaturik (scattered) eta arin-arin banaturik dago han-hemen, erdaldunak kopuruz eta soziokulturaz nagusi diren ingurumenetan (Aiete modukoetan, zer esanik ez Donostian eta antzekoetan). Jende horri euskal ingurumena, euskarazko arnasgunea eskaintzea (Urrestillakoen parera inola ere iritsiko ez den arren) omen da garrantzitsuena. Oso lan zaila (garbi esaten du zergatik), baina funtsezkoa.

HINBE-saioen panorama soziolinguistikoa, hemen eta mundu zabalean, bere indarrik onenak burruka-leku okerrean gastatutako esperientziez estalia omen dago. Guk ere hala bukatuko ez badugu, on omen genuke gure saio osoaren grabitate-zentrua BAEN eskalaren 6., 5. eta 4. (bereziki 4.aren) mailetan ezartzea. Dotoreago eta erakargarriago, modernoago ere bai, omen da eskalaren 1., 2. eta 3. mailetan jardutea. Baina, gaitza barrurago sartua daukagunez, maila horietako euskalgintzak ezer gutxi egin omen dezake, berez, sakonago atxurtu gabe.

BAEN eskalaren 8 mailetan lan egitea egokia da berez, jakina: horren kontra ez dauka Fishmanek ezer. Gauza bat izan behar omen dugu ordea, gogoan, maila jakin bateko euskalgintzari ekiterakoan:

• f1) saio honek (batez ere 4. mailatik azaleragoko, dotoreagoko, faseetan) zenbateraino lagunduko digun hurrengo belaunaldiak euskaraz egin dezan (ez, eskolan bezala, gutxi-asko ikas dezan eta erdaraz jardun dezan)?
• f2) Saioa egiten dugunetik zenbat denborara agertuko den ondorio hori?
• f3) nola neurtu, konprobatu edo zehaztuko dugu mesedegarrizko kontribuzio hori?

Bistan da intergenerational mother tongue transmission eta language maintenance ez direla gauza bera. Lehenengoa gabe ez dago bigarrenik, ordea. Hor dago muina.

(MIKEL ZALBIDE ELUSTONDO Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailaren Euskara Zerbitzuaren burua da)

• erabili.com-ek eta Azpeitiko Euskara Patronatuak bere esker ona adierazi nahi diete bai Mikel Zalbideri eta baita HIZNET Hizkutza Plangintza Ikastaroaren arduradunei ere, idazlan hau argitaratzeko baimena eta eskatutako laguntza guztia eman izanagatik.
• Orain arte argitaratutako atal guztiak irakurtzeko sakatu HEMEN

Ildo bereko artikuluak (irakurtzeko gainean sakatu)

• Ahuldutako Hizkuntza Indarberritzea: teoriak zer dio?

Inprimatu

Erantzun