|
Egin klik hemen INPRIMATZEKO |
Mikel Zalbide / Hizkuntza / 2004-05-18 / 07:10
Fishmanen esanetan, euskaldunok euskaldun izaten jarraitu nahi badugu, elebidun izatea dugu bidea, izan ere, gurea bezalako kolektibitate txiki-ahulek ez daukate elebakartasun hutsezko aukerabide benetakorik.
Bazen garaia!, esana du honez gero batek baino gehiagok. Idazlanean justu horretaz hitz egin behar zuen, eta a zer errosario sartu digun aurretik! Lekurik ere geratuko ote zaio, orain, benetako gauza inportanteez hitz egiteko? Egon lasai, irakurle edo ikasle. Orain artekoa irakurri eta digeritzeko denbora hartu baduzu, lanik zailena eginik daukazu. Orain artekoa entenditu duenak oso erraz entendituko du hemendik aurrerakoa. Horrexegatik saiatu naiz, hain zuzen, aurreko parte horri hainbat leku eta denbora eskaintzen. Fishmanen ideia filosofiko horiek jaso dituenak erraz, oso erraz, jasoko ditu hemendik aurrera eskaintzen diren kontzeptu-markoak, paradigmak, taulak eta sailkapenak.
Has gaitezen beraz bere planteamendu praktikoarekin. Har dezagun bere liburua, eta atera ditzagun lehenik han-hemen idatzirik utzi dituen lauzpabost idea nagusi, bere formulazio osoa entenditzeko:
Luze-zabaleko mintzaldatzea jasan duten edo jasaten ari diren Xerazko gizataldeek (gure kasuan: euskaldunok) ez dute normalean beste alternatibarik, Xdun (gurean: euskaldun) izaten segitu nahi badute, elebidun izatea baizik. Bistan da galera nabarmenik badakarrela honek berekin, baina kontrako bidea ez da gehienetan bidea: bizitza modernoak ezinezko bihurtu du edozein kulturarentzat erabat burujabe izatea, eta guretzat are ezinago. Gurea bezalako kolektibitate soziokultural txiki-ahulek ez daukate elebakartasun hutsezko aukerabide benetakorik. Amets egitea ez da debeku, baina bolantean doanak eta presa duenak hobe du ametsak alde batera utzi eta erne gidatu.
Elebitasunak baditu gainera, ondo antolatzea lortzen bada, berezko mesedeak eta aukerabideak ere. Ez dezagun, beraz, elebitasunaren alderdi negatiboa bakarrik aintzakotzat hartu. Planteamendu honen aurkari moduan ikus Gotzon Garateren artikulu zorrotza, JAKINen: 121 zkia, 81-101 orr. (2000).
HINBEk behar duena, aurrera aterako bada, ez da ordea nolanahiko elebitasuna, diglosiazko elebitasun egonkorra baizik. “Horixe besterik ez genian behar! Ehun urte luze zaramagu gero eta egoera diglosikoagoan (eta ikusten da, ondo asko, diglosia horrek nora eraman gaituen), eta orain diglosia behar dugula! Nahikoa diagu, hi!”
Nondik hasiko gara korapiloa askatzen? Muin muinera jo aurretik axalari hel diezaiogun. Diglosiaren kontu honetan, izan ere eta besteak beste, problema terminologikoarekin egiten dugu topo. Edozer gauzari deitzen diogu askotan “diglosia”. Nor akordatzen da, halakoetan, diglosiak zer esan nahi zuen/duen? Trenari “abioi” esaten zaiola erakutsi zaigu/dugu eta abioiari “tren”. Eta egundoko zalapartak sortzen ditugu, RENFEko estaziora joan eta “Zumarragara doan hurrengo abioia noiz dator?” edo “Irungo abioia zer andenetan hartu behar da?” galdezka hasten garen bakoitzean. Ezetz, abioiak Iberiakoak direla. Tolosatik Altsasura doan hori trena dela, ez abioia. Guri ezin, ordea, buruan kabitu. Hain gaude ohituak “euskararen egoera diglosiko honetan” bizi garela esaten eta uste izaten. Hori ez da, ordea, horrela. Mendirik mendi diglosia giro batean bizi izan ondoren, diglosia sendo hura ahuldu egin zaigu zeharo. Hogeigarren mendean euskaldunok ezagutu dugun fenomenoa alderantzizkoa izan da, gero eta neurri zabalagoan: diglosia molde zahar hura birrindu egin zaigu eta, haren ordez, ia diglosiarik gabeko elebitasuna zabaldu. “Zabaldu” diogu eta ez “jeneralizatu”, jakina, bertako jende gehiena ez baita elebiduna. Hemengo elebidun askok, gehienek agian, galdua dute behinolako konpartimentazio funtzional eraginkor hura: gaurko elebidunak diglosiarik gabe gelditzen ari gara. Diglosiak, ele barnekoak zein (orain eta hemen dakigunez) ele artekoak hiru osagai ditu funtsezko, ezer argirik aterako badugu: talde-izaera (ez norbanakoa), iraupen luzea (hots, gutxienez hiru belaunalditara iristen den egonkortasuna) eta, nola ez, espazio soziofuntzionalaren konpartimentazioa. Horiek gabe ez da diglosiarik. Gure artean zabaltzen ari den elebitasuna, diglosiarik gabea (edo diglosi maila ahulekoa) da funtsean: elebitasun trantsitorioa da gehienetan, aitona-amonak euskaldun huts (edo euskaldun sendo) izatetik ilobak edo bilobak erdaldun huts (edo, eskolan euskara erakusten zaienean ere, nagusiki erdaraz pentsatzen eta erdaraz bizi diren erdal elebidun arras desorekatu) izatera eraman dituena.
Hori ez da Fishmanek gomendatzen duen elebitasuna. Berak planteatzen duena (elebitasun diglosiaduna alegia) beste hau da: euskaldunok euskaldunokin euskaraz jardutea funtzio jakinetan (ahalik eta gehienetan), nahiz eta erdaldunekin oro har (bai eta euskaldunekin ere beste zenbait funtziotan, hala suertatzen denean) erdaraz jardun. Horrek, praktikan, zera esan nahi du: euskarari bere espazio fisikoa eta funtzionala aitortu eta onartuko diola erdal munduak, eta euskaldunok geure normaltasun-giroan onartuko dugula erdara ere gurea izatea. Biak dira zailak, oso zailak ere, egungo Euskal Herrian. Euskaldunok oro har, eta euskaltzaleok bereziki, errezelo handia diogu gaztelania (frantsesa) ere gurea dugula esateari. Eta euskararen nahiz euskal kulturaren zer onarpen sendo, bihotzetiko, antzematen da erdal munduan? Bai Euskal Herriaz kanpoko erdal mundua eta bai bertokoa ditut gogoan, eta une honetan, ez nuke jakingo garbi esaten, desideratum bi horietatik zein den zailena. Gauza bat dakit, hori bai: eguneroko kale-bizitza arruntean batzuei gehiago eskatzen zaigula, batez bestean, besteei baino. Zailtasunak zailtasun gure gizarteak, bihar edo etzi, aurrez aurre heldu beharko dion auzigaia da hizkuntza bien elkar-hartzearen kontu hori, nolanahi ere. Bitartean, beldur naiz euskara dela galtzaile irteten ari dena. Fishmanek oso garbi dauka puntu hori, funtzioen estabilizazio horri (justu-justu gaur ia erabat galdurik daukagun diglosiaren konpartimentazio funtzional egonkorrari) erabateko lehentasuna eskaintzen dionean. Bere hitzetan esateko time is short (language erosion is going on all of the time).
Ez gaitezen itsutu, EAEko lege-markoaren ofizialtasun parekideak ezartzen duen desideratum horrekin. Legezko ofizialtasun bikoitz horren kontra ez dauka Fishmanek ezer. Baina espero ere ezer gutxi espero du aitormen juridiko hutsetik. Herio-larrian dagoen hiztun-herriak behar duena ez da hizkuntza nagusiarekin pare-parean egoteak berez lekarkeen oreka, funtzioak (erabilera-esparruak) konpartimentatu eta hizkuntza bien arteko egonkortasuna lortzea baizik. Klabea ez da parekidetasuna, konpartimentazio egonkorra baizik. Egonkortasun horrek, lehenik eta behin, hizkuntza ahularen belaunez belauneko transmisioa garantizatu behar du: transmisio sendoa etxean, lehenik eta behin, gurasoengandik (gero eta bakanago aitona-amona eta gainerakoetatik) seme-alabengana; baina ez hor bakarrik, ahalik eta funtzio garrantzitsu gehienetan baizik. Zein dira ordea Fishmanen culturally crucial function horiek? Hori guk asmatu behar omen dugu, ondoko bi parametro hauen arabera:
Gerta liteke a)-ko funtzioak eta b)-koak diferenteak (parte on batean behintzat diferenteak) izatea. Gerta litekeena da, adibidez, egingarri samarra iruditzen zaigun funtzio soziokultural jakin batek euskararen belaunez bealuneko transmisioari piperrik ere ez laguntzea edota oso gutxi laguntzea. Urrestillan bertso-saioak antolatzea lagungarri izan liteke euskararen erabilera (bestela ere aski osasuntsua) indartzeko, gotortzeko edo salbatzeko. Astigarragan ere, partez behintzat, baietz esango nuke. Aieten ere hala izan ohi zen nire txiki-denboran. Gaur ere bai? Zenbat aietear joango lirateke bertsolariak entzutera? Euskal giroa zenbatean piztu, bizkortu edo zabalduko lukete Aieten? Hori neurtu behar dugu, aurrera edo atzera egiteko orduan. Horixe gogorarazten digu Fishmanek behin eta berriz, han eta hemen. Etengabe huts egiten ibili nahi ez badugu, zorroztarri horretan zorroztu behar dugula etengabe gure euskalgintza osoa.
Ez dezagun partida osoa kartaldi bakarrean joka. Ez gaude hordago handietarako. Handira eta txikira, pareetara eta jokora, saia gaitezen zuhur eta erne aldian aldiko aukera sendoenaz moldatzen. “Euskara salbatzeko hau egin behar da” esan ordez fija gaitezen Urrestillan, Astigarragan, Aieten, Donostiako Amara Berrin edo Agurainen zer egin daitekeen, zein neurri konkretu diren egingarri. Horren arabera, neurri egingarri horietatik aukera ditzagun leku bakoitzean euskararen belaunez belauneko transmisioa sendoen garantiza dezaketela iruditzen zaizkigunak. Aplika ditzagun neurri horiek (egingarri eta etekin onekoak iruditu zaizkigun horiek) eta begira dezagun emaitza aldetik zer gertatzen den. Ebaluatu ditzagun emaitzak, dotoreago esanik. Horrela, ondo atera dena eta hankaz gora joan zaiguna argi bereiziz, generalizazioak egiten hasi ahal izango gara apurka-apurka. Demagun, agian, honako ondorio-asmo hau ateratzen zaigula: bertsolariak Barakaldora eta Santurtzira eramatea ez dik merezi. Aprobetxa ditzagun sormen biziko kulturgile saiatu horiek jendeak gogoz entzuten, etxean komentatzen eta grabatutako zinta kamioian (Joantxoak, akaso, Pasaiatik Zaragozara doalarik) erabiltzen dituen kasuetan. Han bai probetxua ateratzen zaiola, han bai hizkuntzari eta gure kultur konstelazioari txispak ateratzen asmatzen dela!!
Plangintza orok bezala, hiru atal ditu HINBEk
Kontsiderazio nagusien puntu hau osatze aldera, zera dio Fishmanek: HINBE hori social planning mota bat dela eta, gizarte-plangintza orok bezala, hiru atal nagusi dituela:
Azken 120 urteotako euskalgintza osoa, berdin du nork eta non egina, estrategiaz eta, oso bereziki, taktika kontuaz gainezka da. Ebaluazioa, berriz, oso ahul eta bakan ageri da landua. Altuberen (eta, beste neurri batean, Mitxelenaren) saioak salbuespen miresgarriak dira, ohiko arau baino areago.
(MIKEL ZALBIDE ELUSTONDO Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailaren Euskara Zerbitzuaren burua da)
Ildo bereko artikuluak (irakurtzeko gainean sakatu)
 | Inprimatu |