|
Egin klik hemen INPRIMATZEKO |
Mikel Zalbide / Hizkuntza / 2004-04-27 / 08:26
Hizkuntzaren soziologia jakintza-alor gaztea, berria eta osatugabea da gaur-gaurkoz.
Gaztea da, oraindik ez baitu berrogei bat urte besterik. Berria da bere enfokea, linguistikaren eta soziologiaren tarte-bitartean garatua, gizarte-zientzia askoren (soziologia, historia, antropologia, linguistika) eta ohiko zientzia instrumentalen (batez ere estatistikaren) azken orduko hainbat ekarpenez eratu delako. Osagabea da, azkenik, aztertu nahi duen errealitatearen informazio partzial-mugatutik abiatu behar izan duelako: mundu zabalean dauden ehunka edo (seguruago) milaka konstelazio etnokultural arriskupekoren situazio konkretuak ezin ezagutu ahal izan dituzte, ez osorik behintzat, zientzi adar honen sortzaile eta finkatzaileek. Luze-zabaleko gizarte-berrikuntzak eta bere iturburu, bidaide eta ondorio diren bilakaera politiko-operatiboek hil ala biziko situaziora ekarritako hainbat hiztun-herrik oso ibilbide berezia izan du. Askoren ebidentzia enpirikoak oraindik ahulegi deskribatuak daudenez zaila da guztientzat balio izango duen formulazio teoriko zehatzik asmatzea.
Hori guztia horrela izanik ere, ez dago dudarik pauso handiak egin direla azken berrogei urte inguruan, hizkuntzaren soziologia oinarritze aldera. Lehendik zetorren literatura-modu bat, Europa erdialdeko (batez ere alemanez idatzitako) bibliografia "soziolinguistiko" bat eskueran zegoen, gainera, hutsetik hasi behar ez izateko. Bai aurreko bibliografia horretaz baliatzea, eta bai hizkuntz soziologia fundatzea, Estatu Batuetan egin izan da, inon baino sakonago, joan den mendearen hirurogeiko eta hirurogeita hamarreko urtealdietan. Langintza horretan leku nagusia izan du, begiratzen den aldetik begiratzen dela, Joshua A. Fishman irakasleak. Bai elaborazio kontzeptualaz, bai lehendikako konstruktu teorikoak hizkuntz soziologiaren (aurrerantzean: HS-ren) jakintza-gai berrian txertatzeari dagokionez, eta bai zientzi adar berriari mundu mailako perspektiba zabala eskaintzea denaz bezainbatean, jakintza-alor honetan aurrera egin nahi izan duen edonoren buruzagi eta ildo-berritzaile gertatu da Fishman irakaslea. Berak landuak dira adibidez, inork baino kontzeptualizazio- lanketa handiagoz agian, dominance configuration, language spread eta language shift kontzeptuak. Azkeneko horri helduko zaio hemen batez ere, language shift edo mintzaldatzeari alegia. Hizkuntz ordezkapena ere esaten zaio gure artean, eduki berberaz edo antzekoaz. Zaragozara zoazenean, tabernara edo enpresa batera sartu eta erdaraz hasten zarenean, hori ez da language shift. Ezer izatekotan code switching da hori, edota horretatik hurbilago dago behintzat, normalean. Horretaz ez gara ari, ordea, mintzaldatzea gora eta mintzaldatzea behera dihardugunean.
Aldiz, norbaitek esaten badizu:
Euskaraz egiten ziguten, eta hala egiten genien guk, Garaizar enpresako autobus-gidari hernaniarrei ere. Autobusera sartu orduko, nahiz Avenida parean pasa, bazenekien euskara zela ingurumen horretan (hots, autobusean zebilen jendearen artean) nagusi.
Aieten, hitz batean, language shift gertatu da edota, nahiago baduzue, gertatzen ari da. Hori da language shift, ez Urrestillako (Azpeitia aldeko) kamioizalea Zaragozara joan Landetako kargamenduaz eta han, kamioia deskargatzerakoan edo aldameneko tabernan garagardo bat eskatzerakoan, erdaraz ari denean. Hori ez da language shift: gauza bat da hiztun batek, situazio jakin batean, ageri duen mintzamoldea, eta bestea (oso bestea gero!) hiztun-talde batek, jardun-esparru batean edo askotan, luze-zabalean darabilena. Euskaraz, horregatik, luze-zabaleko mintzaldatzea esaten dugu sarri, kontuotan ibili ohi garenok, mintzaldatzea esan ordez. Biek balio dute, ordea, lasai asko. Beste zenbaitek, gaztelaniazko desplazamiento lingüístico (ingelesezko language shift-en erdal itzulpen ezagunena) gogoan izanik seguru asko, hizkuntz desplazamendua ere esaten du. Hizkuntz ordezkapena ere asko esaten diote, funtsean gauza bera edo oso antzekoa denari. Eta badira, han-hemen, izendapen-modu gehiago ere. Nolanahi ere, gauza bat izan behar genuke argi: ingelesez ere ez direla gauza berberak language change, language shift, language attrition, language loss eta language death. Inola ere ez dira gauza bat eta bakarra horiek, fenomeno global batean estadio diferentetzat har badaitezke ere hainbatean. Guk ere kontu handiz ibili beharko dugu, hortaz, kontzeptu horiek banan-banan tratatzerakoan. Esan dezagun hortaz, laburbilduz, ingelesezko bibliografia teknikoan language shift esaten dena mintzaldaketa, mintzaldatzea edo luze-zabaleko mintzaldatzea izendatuko dugula guk.
Fishmanen konstruktua (hemen aztertuko dugun formulazio teorikoa) badakizue zein den: gaixorik dagoen hizkuntza bat indarberritzeko (zenbait kasutan, gero ikusiko denez, biziberritzeko) Reversing Language Shift. Hots, Aieteko Language Shift (LS) edo mintzaldatze horri buelta eman eta Atik Bra joaten ari ziren urak berriro ere Btik Ara eramatea (edo, garbiago esateko, eramateko bidean jartzen saiatzea). Gure artean aspalditxodanik erabili izan den esapideaz baliatuz, RLSren itzulpen gisa Hizkuntza INdarBErritzea erabiliko dugu. Laburpenez, HINBE. Saio bat da RLS edo Reversing Language Shift hori, ezer baino gehiago. Gure begien aurrean leku gutxitan, arras gutxitan, esan liteke RLS edo HINBE hori buruturik, arrisku guztiak gainditu eta gailendurik dagoela. Horrelako adibide praktikoetan pentsatzen hastean Israel etorri ohi zaigu, askotan, lehenengo eta behin gogora. Gero ikusiko dugunez, saio-kutsu hori zentral-zentrala da RLS horren baitan. Fishmanek ez du, bere konstruktu horrekin, garantiarik eskaintzen. Sokatiran egin behar bada, eta aurrean tokatuko zaiguna geu baino ahulagoa nekez izango dela pentsa badezakegu, gure indar-apurrak alferrik ez galtzeko gomendio-sorta eskaintzen du Fishmanek, bere Reversing Language Shift edo RLS horren bidez. Eta jakina, HINBE edo RLS zer den ondo entendituko bada, LS zer den, noiz gertatzen den eta zergatik aurrera egiten duen jakitea behar-beharrezkoa da. Hori gabe, arrisku handia dago RLSaz ondo ez jabetzeko.
Aieteko adibide hori zeharo kasu puntuala da: ez digu luze-zabaleko mintzaldatzearen ikuspegi global, osabidezkorik eskaintzen. Norbaitek esan diezaguke, eta arrazoiz, "Aieten hala izango da baina Astigarragan ez, eta gu ere Donostiatik ordu-laurdenera gaude (gaur). Hemen ere Aieten bezalatsu ziren kontuak, orain dela berrogeita bost bat urte, eta gaur euskaldun izaten jarraitzen dugu, erdiak hor nonbait, etxean eta sagardotegian, kalean eta lagunartean". Ausartagoren batek, hori guztia entzunik, beste ondorio hau ere atera dezake: Astigarragan ez da inolako language shift arrastorik ere ageri. Hori ez da ordea egia, hori argitu nahi genuke behintzat, eta hortik hasiko gara hurrengo puntuan. Mintzaldatzearen kontzeptua, zientzia gehienetako paradigma-eredu askoren pare, globala da bere formulazioan. Gure eguneroko gizarte-bizitzan maizenik aurkituko duguna nahas-egoera da ordea, konstruktu teoriko jakinaren goitik beherako aplikazio osabetezkoa baino areago.
Eta non kokatu behar dut Lurdes, ni bezala, Donostiako Amara Berrin bizi den Lurdes? Aurrezki Kutxan lan egiten du Lurdesek, euskaldun berria da bere senarra bezala, eta D ereduan dituzte seme-alabak. Donostian jaioa da Lurdes, senarra bezala; guraso erdaldunak zituzten eta etxean erdaraz egin zuten beti. Gaztetan (70eko urte zoro haietan) euskaraz ikasi zuten eta euskaltzaleak dira: seme-alabei ere euskaraz egin izan diete maizenik, txikiak izan diren artean. Hazi egin dira, ordea, Ainara eta Jon. Eta jakina, "etorri hona" eta "eman niri pilota" esateko garaiak pasa ziren. Gauza konplexu eta konplikatuagoak esan behar izaten dizkiote elkarri, eta... erdarara oso erraz pasatzen dira. Nola lotzen da Donostiako Lurdes-familia guztien mintzajarduna mintzaldatzearen kontuarekin?
Garbi daukagu guztiok Urrestillan ez dela mintzaldatzerik gertatu, bertako Joantxo astean behin, bere kamioia Landetan ondo kargaturik, Zaragozara joaten delako eta, bidean zein Pilarika ondoan, gaztelaniaz egiten duelako. Kasu estremoa da hori, punta-muturrekoa, eta horrexegatik jarri dugu hemen. Era horretako pasadizo bakan, norbanako hutsera mugatu batek ez du urrestildarren eguneroko mintzajarduna bestelakotzen. Ez, behintzat, urte batetik bestera antzeman litekeen neurrian. Esan bezala, ordea, punta-muturreko kasua da hori. Urrestildarren erdararekiko kontaktu-bideak ez dira, halaz ere, Joantxoren astean behingo Pilarika-aldian bezain bakan, isolatuak. Hasteko, Pilarikara ez doan egunetan ere beste norabait joaten da Joantxo, bere kamioia hartuta; bidai horietan ere, lautatik hirutan-edo, erdaraz egin behar izaten du Joantxok: Valladolid aldera joaten denean, zer esanik ez. Baina baita Euskal Herri barruan (are, Gipuzkoan bertan) dabilenean ere: zer egiten du Pasaian, txatarra kargatzean? Eta zer egiten du Zumarragako fabrika handian bertan, erdietan hor nonbait, txatarra hori deskargatzera joaten denean? Batetik bestera ibili behar horrek, behar-beharrezkoa bihurtu dio Joantxori gaztelania. Lanean ere egiten du euskaraz, Landeta aldean bereziki. Baina erabili-erabili etxean, lagunartean, Azpeitiko plazan eta Urrestillan bertan erabiltzen du euskara, batez ere: hortik aurrera, aukerak murriztuz doazkio. Durango aldeko horiekin entenditzea ere ez baita hain erraza. Zer euskara-demontre da gero, Durango aldeko hori! Ez da lan erraza, Joantxorentzat Mañariko Jon Andonirekin entenditzea: batzuetan erdarara ere jotzen dute biek, seguruago eta erosoago gertatuko zaielakoan.
Buruhauste hauek dituen urrestildar bakarra ez da, gainera, Joantxo. Joantxo asko daude Urrestillan. Izan, askotxo dira lanbidez, estudioz, ehizarako afizioz edo udan seme-alabekin Benidorm aldera joaten direlako (ez baita giro, Zarautz-alde horretan pisua alkilatzea) erdaraz jarduten duten Joantxo guztiak. Eta gero, gainera, telebista eta periodikoa dago: "konforme euskaldunak garela, baina Realak Bartzelonan jokatzen duen partidu hori ikusi gabe ezin geratuko gaituk ba, erdal kate horietako batean ematen dutelako!; ez eta "betiko" periodikoari begiratu bat eman gabe, erdaraz dagoelako!". Hogeita hamar eta hirurogei urte arteko urrestildar guztien artean gutxienak ote dira Joantxoren parekoak, edo gehienak? Zuek esan. Konturatzen gara, beraz, Urrestillan bertan gaztelaniak bere "lekua" egina daukala bertako "betiko" bizilagunen artean. Language shift delakoaz hitz egitean ezin jarrai dezakegu garai bateko moduan, L. L. Bonapartek bere Zazpi Probintzietako mapa linguistikoa egin zuenean bezala, "herri honetan euskaraz egiten da eta beste horretan erdaraz" esaten. Badakigu, hasteko, kontuak ez zirela orduan ere horrela: ez Azpeitian eta ez, batez ere, muga-herrietan (Araba-Nafarroetan, bereziki). Ongi dokumentaturik dago, urrutirago gabe, Bonapartek berak zer buruhauste erabili zituen euskal eta erdal herrien artean bereizteko. Berak posible ikusten zuen ordea, eta seguru asko arrazoi izango zuen, bere modura definitutako dominance configuration itxurako konstruktu goiztiar batez baliatuz euskal eta erdal eremuak garbi bereiztea. Gipuzkoa osoa euskal eremua zen beretzat (Donostia eta Irun barne? Hau ez dut konprobatu. Barkatu). Gaur ezin dugu, bistan da, definizio-modu geolinguistiko huts horrekin jokatu. Gaztelaniaren language spread (erdararen hedapen-zabalkundea) azeleratu egin da gure artean, XX. mende osoan (etorri, halere, aurretik, XIX. mende hasieratik zetorren fenomeno hori); eta askotan (ez beti) language spread horrek language shift sortu du. Gauza bat da izan ere nire amonaren kasua, Donostiako Bretxara tratuan egitera jaisten zelarik erdara ikasi behar izan zuena (berak eta bere pareko guztiek, erdararen ezaguera Donostia inguruko baserri gehienetara zabaldu zelarik), eta beste bat zen bere alaba zaharrenaren, nire izeba zenaren, kasua: nafar erdaldun batekin ezkondu zen, Donostian jarri ziren bizi izaten eta han hil dira biak. Gizonak ez zuen euskararik ikasi eta izebak, euskaraz beti ondo egin bazuen ere, ez zuen inolako problema espezialik kastillanuekin erdaraz egiteko. Eta non ez zen, orain dela hogeita hamar urteko Donostian, mintzajardunari dagokionez kastillanuekin topo egiten? Total: etxean erdaraz egiten zuten eta nire lehengusuak, entenditzen badu ere, ez du euskaraz egiten. Andrea euskalduna hartu du (gaztelaniaz euskaraz baino errazago moldatzen den euskalduna) eta etxean erdaraz egiten dute gehienetan. Seme-alabak D eredura bidali dituzte beti (txikiena eskolan dabil oraindik) baina etxeko hizkuntza nagusia gaztelania da. Nire aitona-amonen garaitik gaur egunekora language shift gertatu da, ez osorik baina bai neurri ohargarrian, Aieten eta Donostialde zabalean (1), eta lehengusuaren kasu partikularra fenomeno zabal horren adibide bat besterik ez da. Lehen luze-zabal euskaraz egiten zen esparruetan (familian, auzoko lagunekin, joko-jolasetan, elizgiroko ospakizun batzuetan… erdaraz entzuten da orain lautatik hirutan edo hamarretik bederatzitan (segun nor, noiz, non, norekin eta zertaz ari den). Hori da luze-zabaleko mintzaldatzea, hori da language shift fenomenoa, horixe da halako detaile batez hizkuntz soziologiaren aparatu kontzeptualaz aztertu nahi genukeena.
Fishman irakasleak horri buruz idatzirik duena asko da, eta ez da beti-beti ezkontzen erraza: erabili dituen azterguneak ere oso diferenteak dira. Batean New Yorkeko hispanoak adibidez (cf. Bilingualism in the Barrio) eta bestetik hiztun-herri eta hizkuntza amerindioak, maiz samar bere etxeko yiddisha eta, noizean behin (bere RLS liburutik atera gabe), Zelanda Berriko Maori natiboen hizkuntza edo antzeko beste hainbat. Kasuan kasuko hurbilbideak erabili dituelarik, normala ere bada batetik bestera aldeak egotea bere formulazio teorikoetan. Alde horiek ez dira, ordea, inola ere batera ezinezko formulazio-etenak. Esan dezagun, gero sakondu beharko diren kontuen aringarri, Fishmanek aparteko garrantzia eskaini diela jardun-esparru edo jardunguneei, berak (lehendik datorren tradizio europar batekin itsatsirik) domain deitzen dienei: familia eta etxebizitza, hurbileko auzoa, lan-mundua, kirol-joko-aisialdia, eskola-mundua, eliza eta bere ingurumen soziokultural osoa, administrazio publikoa (bertako udaletik hasi eta goi-mailarainokoa). Eta gero, domain horietariko bakoitzean, "nor-nori-nork, zertaz eta nolako" irizpide-sortaren araberako harreman-bideak zehazten saiatu izan da behin eta berriro. Familia giroan, adibidez role relation edo harreman-sareok aipatzen ditu berak sarri asko: senar-emazteek beraien artean zer hizkuntza darabilte nagusiki?; berdin gurasoek eta haurrek, anai-arrebek (etxean), izeba-osaba eta aitona-amonekikoak, lehengusu eta ilobekikoak… Auzo-giroari dagokionez bi harreman-sare azpimarratzen ditu berak, besteak beste: gure lagunarteak batetik, eta auzoan (erosketak egitera ateratzen garenean, parkean eserita gaudenean, autobusean… aurrez aurreko topaketa berritsuan, laburra bada ere) egiten ditugun acquaintances edo ezagupideak bestetik. Eta hori guztia, jakina, media (hitzezkoa, idatzizkoa) eta overtness (production, reception) elkartuz lau alor-esparrutan banatzen du Fishmanek: hitz egin, entzun, irakurri eta idatzi. Bistan baita harreman-sare konkretuenean ere (ama-alaben artean, adibidez) posible dela ahozkoan batera (euskaraz) jardutea eta bestean (soldadutzatik, ospitaletik edo unibertsitatetik etxera idaztean edo, zer esanik ez, Ameriketatik guraso xaharrei karta bidaltzean) beste era batera (gaztelaniaz) jokatzea. Hori guztia beharrezkoa ikusten du Fishmanek, bere language shift hori mikro-mailan aztertzeko.
Lehenengo-lehenengo ondorioa atera dezagun beraz, aurrera segi baino lehen. Language shift esaten dugunean ez gara pertsona jakin batez edo pertsona gutxi batzuez ari normalean, hiztun-talde zabalagoen baitako pertsona-multzo nagusiez baizik: gurasoak, langileak, eskola-umeak, apaiz-jendea bere zabalean… Eta, orduan ere, bereizi egiten dugu "domain" jardunguneen artean eta are (mikro-azterketara bagoaz) "role relation" edo harreman-bideen artean: gurasoek seme-alabekin, etxean; nagusi-ugazabek, enpresa txikian; injineru eta ekonomilariek enpresako zuzendaritza-ataletan, edo kapatazek esku-langile arruntekin produkzio-plantan… Horrela, gerta liteke language shift osoa jardungune batzuetan blokeatua, babestua eta frenatua egotea (demagun etxean, senar-emazteen artean eta seme-alabekiko tratuan) baina lantegian eta aisialdiko denbora-pasa nagusietan erdalduntze sakona jasaten ari izatea. Ez ote da horrelako zerbait gertatzen ari, adibidez, bizikleta hartu eta, euskaraz hitz eta pitz, arratsalde pasa Goizueta aldera joaten ginen (orduan) gazteon gaur eguneko seme-alabak Donostialdeko erdara hutsezko zinema erraldoietara doazenean?
Language shift edo mintzaldatzea ez da, esan berri dugunez, kolpean eta erabat (gizarte-bizitzaren esparru guztietan) gertatzen den fenomenoa, hori baino ondotxoz gauza xehe-konplikatuagoa baizik. Eta orduan, jakina, berez bezala sortzen zaigu galdera: non eta nola sortzen da mintzaldatze (MA) hori? Pausoz pauso, urratsez urrats gertatzen da maiz mintzaldatze-fenomenoa (bat-bateko kasuak ere badira, gero aipatuko denez, baina gure ingurumeneko adibide gehienak "a slow cumulative process" (RLS, 40) ageri dute. Mantso doan kontua, eta akumulatiboa: hots, gertaera desberdinak metatuz, elkarren gainka jarriz, osatzen dena. Horrexegatik da hain zaila justu-justu noiz, zehatz-mehatz non (zein esparrutan) eta bereziki nola gertatu edo gertatzen ari den deskribatzea. Urteetakoa izaten da normalean. Hizkuntz estatistikek (bosna eta hamarna urteko datu-biltze, errolda eta zentsuek) ere gutxitan lortzen dute gizarte-bizitzaren gibel-erraietan gertatzen ari den mintzajardunezko bestelakotze horren berri zehatz eta, batez ere, osorik fidagarria eskaintzea. Ingurumen soziala, kulturala eta politikoa aldatu egiten baita urteen joanean, eta gizarte-aldakuntza horren baitan hizkuntz gaitasunez, jarrerez eta erabileraz egiten diren galderek ere aski erantzun diferenteak (eta, inoiz, aurrez aurre kontrajarriak) jaso baititzakete. Funtsean, hiztun-herri edo hiztun-talde jakin baten mintzaldatzea neurtu nahi badugu zera argitu behar dugu: A denbora-unean (orain dela 25 urte, adibidez) eta B denbora-unean (aurten, esate baterako) hiztun-talde jakinaren mintzajardunean (esparru eta harreman-sare desberdinetan) zein hizkuntza den nagusi. Zein zen nagusi orduan, eta zein den nagusi gaur. Hori da koska, uste baino gainditzen zailagoa. Aieten (nik umetan ezagutu nuen Aiete hartan) bizi ginenok beti edo nagusiki euskaraz egiten genuela diodanean, estrapolazio nabarmena egiten ari naiz eta litekeena da nire azalpen hori okerra izatea. Ez dut uste ordea oso okerra denik, orduan han bizi ziren beste askotxo ere (etxekoak, familiarte urrunagokoak, ezagunak) bizirik baitaude orain ere eta, beraiekin horretaz hitz egiten dudanean, ados baitaude guztiak deskribapen horren bizkarrezurrarekin. Nola egon hain seguru, ordea, Aieten gaur hitz egiten denaz? Berrogeita lau urte izango dira, hor nonbait, familia osoa (gurasoak eta bi anaiok) Aietetik kalera jaitsi ginela, eta geroztik gutxitan izaten naiz han (familiartekoren baten heriotza-elizkizunetan, gaixoren bat bisitatzean eta abar). Han gelditu ziren, eta orain ere han bizi diren, txikitako lagunekin gogoratzen naiz horrelakoetan. Tomaseneko Mirenekin, adibidez. Zer hitz egiten ote du Mirenek bere amarekin (aietear petoarekin)? Eta bi semeekin, unibertsitatera arteko ikasketa guztiak D ereduan egin dituztenekin? Senarrarekin argi dago erdaraz egingo duela, ez baitaki euskaraz. Era berean, aietear gehienen eguneroko joan-etorria galdua daukat zeharo (zer hizkuntza egiten dute eskubaloi-taldekoek?, zer egiten da supermerkatu-modukoan? zer egiten da oraingo tabernetan?). Autoz pasatzen naiz ordea, goiko galtzadatik noizean behin, jogging eginaz ere sarritxo ibili izan naiz, eta belarriak erne dauzkat oraindik. Eta pasatzen dena, hurbilpen hutsezko azterbide "inpresionista" horren argitan, zera da: orduko etxe-giroa eta lagunartea, auzo-bizitza eta herriko jai-ospakizunen Gemeinschaft-giro hura hautsi egin dela, txikitu, birrindu, desegin. Jende gehienak, Aieten bizi den jende gehienak, han afaldu eta han lo egiten duela, baina bere lantokia eta lagunak, zine-afizioak edo unibertsitate-karrerak, gurasoen etxea eta kirola (igeriketa, tenisa, golfa edo futbola) hainbat asteburu eta jai-zubi gehienak beste nonbait egiten edo pasatzen dituela. Aieteko euskal etnokultura tradizionala, nire umetan oraindik bizirik eta, itxuraz, osasuntsu zegoena, gainbehera bizian etorri dela eta horren ordez, Gesellschaft-giro modernoaren baitan, erdarak lekua (leku fisikoa, soziala eta kulturala) jan diola euskarari. Nola garantizatu, ordea, "azterbide inpresionista" hori zuzena dela? Den-dena hala ez bada ere nola ziurtatu inori, hanka sartzeko beldur handiegirik gabe, nagusiki behintzat horrela doazela kontuak? Eta, batez ere, gaingiroko azalpen inpresionista horretatik nola jaitsi detaileetara: zer hizkuntza da nagusi, egungo Aieten, gurasoen eta seme-alaben artean, afalorduan eta aste-bukaera gehienetan? Zer erantzuten ote du Mirenek, bosna edo hamarna urteko zentsu-galdeketa horretan, etxean zer hizkuntza egiten duten galdetzen zaienean? Ez bainintzateke harrituko bietara edo nagusiki euskaraz egiten dutela erantzungo balu. Lasai-lasai gainera, ondo erantzun duelako konbentzimenduaz.
Askotan, bestalde, bide inperfektu horiek erabiliz ere ezin dugu A eta B denbora-uneen arteko hizkuntz erabileraren konparaziorik egin eta, beraz, ezin esan dezakegu A garaitik (orain dela 10 urtetik, orain dela 25 urtetik, orain dela 40 urtetik...) hona mintzaldatzerik gertatu den ala ez. A garai horretako deskribapen fidagarri minimorik ez dago, hainbat kasutan. Zulo hori nola bete? Halakoetan, hoberik ezean, B unean (hots, egungo egunean) adin-tarte desberdineko gizakiengan gauzak nola dauden azter dezakegu, eta informazio hobea edo okerragoa eskuratu. Esan bezala A uneko informaziorik ez da, leku askotan, eskueran izaten. Hemen, gure artean, egia da gero eta datu-metatze zabalagoa dagoela horretaz. Soziolinguistikazko azterketak, inkesta-galdeketak, errolda eta zentsu bidezko analisiak azken 20 urtean beste leku askotan baino zabalago eta sendoago egin dira hemen, eta hainbat alorretan baliozko (edota, gutxien-gutxienez, lehen hurbilketazko) informazio zehatza eman dezakete datu-biltze horiek. Horrelako datu-biltzerik ez da ordea, lehenagoko garaietan, egiterik izan. Noiz gertatu da Aieten, esate baterako, etxe- eta auzo-giroa erdalduntzea? Seguru asko 1980 aurretik gertatua da hori. 1960tik 1980ra artean, esango nuke nik. Oker ez banago Donostiako urbanizazio-prozeduraren ildotik, eta horrekin batera, auzategi berri osoak eraiki eta Donostialdeko erdi- eta goi-mailako hiritarrez betetzearekin batera, alegia, gertatu da Aieteko mintzaldatzea: aietearren beraien lanbidea, baserritik eta esku-langintza tradizionaletik industria eta zerbitzu-alorrera pasa izanarekin. Hori guztia zail da ordea, gaur egun, zehatz-mehatz argitzen.
Horrelako kasuetan, beti dago azken aukera bat: belaun arteko katea aztertzea eta etxean, lagunartean edo lanean, bertako harreman-sare jakinetan, euskaratik erdararako jauzia nork, noiz, nola eta non eman izan duen argitzea. Belaunarteko analisi horrek ere, bere muga-eragozpen guztiekin, "lehen" eta "orain" arteko kategorizazioak ezartzen laguntzen digu. Eta hori da, esana daukagunez, mintzaldatzearen lehenengo ardatza. Denboran zehar garatzen, osatzen eta hezurmamitzen den prozesua da mintzaldatzea.
Esan dugu, orobat, mintzaldatzearen bigarren ardatza context of language use edo sociocultural context in which Xish is used dela. Delako Xish (Xera) hori hizkuntza ahula da, Fishmanen RLSko terminologian: gure kasuan, euskara. Sendoari, aldiz, Yish (Yera) esaten dio Fishmanek bere konbentzio-modu horretan. Gurean gaztelania da Y hori, Bidasoaz haraindi frantsesa. Hizkuntzaren erabilguneak, erabilera-esparruak, erabilera-eremuak... deitu izan zaie, euskaraz, Fishmanen contexts of language use horiei. Sorburuz eta konstruktuz bestelakoa izanik, denbora luze samarrez funtzioak ere esan izan diegu sociocultural context horiei. Egia da, ordea, bata eta bestea ez direla gauza berbera eta hobe izango dugu, ondorioz, hizkuntzaren funtzioen kontua beste zerbaitetarako utzi. Egia da, orobat, eremu hitzari geolinguistikazko esanahia erantsi izan diogula sarritan: euskal eremu edo zonaldea, jende gehienak nagusiki euskaraz egiten zuen edo duen lurraldea, alegia (hurrenez hurren Erronkari edo Urolaldea adibidez), erdal eremua eta zonalde edo eremu mistoa. Hobe, beraz, gure azalpen honetan, (sociocultural) context of language use esateko, hizkuntzaren erabilguneez edo erabilera-esparruez baliatzea.
Erabilera-esparru edo context of language use horiek bi eratara azter litezke gutxienez: handizka, makro mailako analisiaz; edo xehekiro, mikro mailako analisiaz. Biak egin daitezke, eta biak baliozko, zertan jardun nahi dugun eta zer tresneriaz eta datu-sortaz horniturik gaudenaren arabera. Makro mailako analisi-unitatea, lehen ere esan dugunez, domain edo jardungune, jardun-esparru... (horretan ere ez dago erabateko batasunik) delakoa dugu. Ez dago hizkuntzaren soziologian (eta Fishmanek garbi azaltzen du zergatik: ikus, besteak beste, Language Loyalty in the United Sates, Language in its Sociocultural Context edo Bilingualism in the Barrio) domain direlakoen zerrenda finko, zuzen, definitiborik. Aztertzen duzun gizarte-moldearen, X/Y hizkuntzen arteko elkarbizitza lasaia edo borroka modu larria den, eta kasuan kasuko azterketa zertan zentratu nahi duzunaren arabera, jardungune gehiago edo gutxiago definitu ohi dira; ez da kopuru kontua bakarrik, gainera, deskribapen batetik bestera aldatzen dena. Kategorizatzeko irizpideak ere diferenteak izan litezke. Baldin administrazioa hartzen badugu domain edo jardungune horietariko baten izenburutzat, hor sartzen al dira Foru Aldundiko langileak? Gehienok baietz, dudarik gabe hor sartzekoak direla esango dugu. Eta Aurrezki Kutxako enplegatuak? Ez, horiek zerbitzu-enpresen alorrekoak direla esango du batek baino gehiagok. Gabiltzan, ordea, kontuz. Hizkuntzaren soziologiak bere paradigmak eta konstruktuak ditu, eta halaxe behar ere. Litekeena da ekonomilariarentzat Foru Aldundiko langileak kategoria batean (sektore publikoan ari diren funtzionario edo enplegatuen kategorian) sartu behar izatea, eta Aurrezki Kutxako langileak zerbitzuen sektore pribatuan. Hizkuntzaren soziologoarentzat ez dago ordea batere garbi gauzak horrela direnik (Fishmanentzat ere ez, gero ikusiko denez). Bere lan-jardueraz eta bizibideaz, hiritarrekiko rol-harremanei dagokienean bereziki (eta hori da guri interesatzen zaiguna, ez bere tipifikazio ekonomikoa), ez ote da egia Aurrezki Kutxako langile askok eta askok, leihatilatik kanpora (eta maiz aski handik "gora") dauden gehienek bereziki, antz handiagoa dutela Foru Aldundiko funtzionarioekin, zapata-denda bateko dependientarekin, jatetxe bateko mahai-zerbitzariarekin, tailer mekanikoan ari den auto-konpontzailearekin edo hipermerkatuko kajera/-o gehienekin baino? Zergatik beraz domain batean sartu Foru Aldundiko langileak, eta beste batean Aurrezki Kutxakoak? Zer irabazten dugu bereizketa horrekin? Merezi al du?
Honekin esan nahi dena zera da, domain edo jardungune-zerrenda definitiborik ez dagoela: ez zenbat domain diren "berez", eta ez domain horietariko bakoitzean zer jende-multzo, zer harreman-sare eta zer rol-harreman sartzen diren. Hala ere, egia da zerrenda batzuk besteak baino erabiliagoak, aipatuagoak... eta itxuraz konbentzionalki onartuagoak direla. Horietariko bat izan liteke, adibidez, domain nagusien honako zerrenda hau:
Bederatzi domain, bederatzi jardungune atera zaizkigu. Berdin izan zitezkeen gehiago (osasun-mundua aurreko bederatzi horietako batean edo batzuetan sartu ezin bada, orobat segurtasun-zerbitzuak eta armada) edo gutxiago. Badira, izan, bospasei domain edo jardungunetan oinarritzen diren hizkuntz soziologiazko azterbideak, eta ezin esan liteke a priori besteak baino okerragoak direnik.
Hori guztia, esan bezala, broader context of language use, domain edo erabilgune (erabilera-esparru) direlakoez. Makro mailako definizioak dira horiek. Zer gertatzen da, aldiz, gure azterbideak mikro mailara eramaten gaituenean? Orduan role relation, rol-harreman edo harreman-bideen konstruktura jaitsi beharra daukagu. Honetaz ere zerbait esan dugu, gorago. Domain eta jardungune nagusi bakoitzak bere rol relations, bere rol-harreman edo harreman-bide sorta du. Familian, adibidez, rol-harreman hauek har ditzakegu kontuan:
Ikusten da, hemen ere, intuizioak eta konbentzioak bere pisua dutela. Hor ere ez dago, alegia, hizkuntzaren soziologoek zientzia arauz, beti eta guztiek batera, darabilten zerrenda-modurik. Eta ez dauka egoterik: zergatikoak aztertu nahi dituenak jo beza, berriro ere, goian aipatu diren hiru liburu horietara.
Ikusi ditugu beraz, halako xehetasun batez, mintzaldatzearen bi ardatz nagusiak: denbora batetik, eta bestetik hizkuntzaren erabilera-esparru nagusiak.
Orain arte esan dugunaren adibide egokia eskaini zuen Fishmanek 1993an, bere RLS liburua argitara eman zuenean. Lehendik Euskal Herrian izana zen, hiru aldiz bederen, eta bisitaldi horietariko batean (1987ko abuztu-irailetan) Bigarren Euskal Mundu Biltzarrean izan zen, Donostian. Biltzar horretara joandako euskaltzale batekin izandako elkarrizketaren ildotik, Gipuzkoako kaletar-jendeak azken hogeita hamar urtetan (1957tik 1987ra, hortaz) izandako language shift-aren azalpen-taula prestatu zuen berak. Hurbilketa hutseko taula, baina gai horietan maisu den norbaitek egina.
Hona kontuak nola ateratzen zitzaizkion Fishmani, euskaltzale honek emandako azalpenen argitan:
EXAMPLE 5: A minimal evaluation of predominant patterns re speaking Basque in urban Gipuzkoa, 1957 and 1987
(B = Basque; S = Spanish)
| Media | Overtness | Domain | Role relation | 1957 | 1987 |
| Speaking | Production | Family | Husband-wife | B | B/S |
| Parent-child | B/S | S | |||
| Grandparent-grandchild | B | B/S | |||
| Siblings (at home) | S/B | S | |||
| Others (parent´s generation) | B | B/S | |||
| Others (children’s generation) | S/B | S | |||
| Neighborhood | Friends | B/S | S | ||
| Acquaintances | S/B | S | |||
| Sports/ Entertainment | Others in attendance | S | S/B | ||
| Education | Pupil-teacher | S | S/B | ||
| Pupil-pupil | S | S/B | |||
| Work | Employer / Employee | S | S/B | ||
| Government | Officer (Civil Servant)/citizen | S | S/B |
| Source: A Basque activist attending the Second Basque World Congress, San Sebastian, September 1987. |
Ez da espezialista handia izan behar elementu hauez jabetzeko:
Galdutakoa enpazteko balio al dute irabazitako esparru-atalok? Galdera horrixe ematen dion erantzunean dago hain zuzen, nire ustez behintzat, Fishmanen RLS formulazioaren indarra eta arrakasta. Ikuspegi horren erakarmen intelektuala aberatsagoa iruditzen zait niri, geroxeago ikusiko dugun BAEN eskalaren berezko kohesioa baino. Gerokoak gero, ordea.
(MIKEL ZALBIDE ELUSTONDO Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailaren Euskara Zerbitzuaren burua da)
(1) Hor sartzekoak dira noski, Goiko Galtzadaz gainera, Intxaurrondo eta Altza, Loiola eta Egia gaina, Ibaeta eta Igeldo.
Ildo bereko artikuluak (irakurtzeko gainean sakatu)
 | Inprimatu |