Ahuldutako Hizkuntza Indarberritzea: teoriak zer dio? (IX eta azkena )

IV.4. Community fostering: hizkuntza ahulari belaunez belauneko iraupen-bidea bermatzea eta hiztun-elkarteari bere neurriko esparru berriak zabaltzea.

J.A. Fismanek, 1991n, Reversing Language Shift eman zuen argitara. Liburu horren ardatzari deitu diot nik hemen, labur beharrez, community fostering.

Aurrekoetan ez bezala, neuk aukeratutako izendapena da community fostering hori: han-hemengo bibliografia teknikoan ez da inon, dakidalarik, horrelako terminorik erabiltzen. Neuk aukeratua diot, halere, ez neuk sortua. Community-giroa indartu, osatu eta zabaltzeaz dihardu izan ere Fishmanek, behin eta berriro, 1991ko bere liburuan eta iaz (2001ean) haren osagarri-edo, argitara duen talde-lan berrian (1). Neurriz zabal doan txostenean, atal honi heldu nahi niokeen berariaz. Gaurkoan ezingo da izan, ordea. Oraindik aspaldi ez dela azalpen luze samarra egina dut Fishmanen RLS (euskaraz HINBE: HIzkuntza INdarBErritzea) hurbilbide teorikoaz, eta hara jo beharko du oraingoz, modurik balego (2), horren bila dabilenak. Oraingoan, hortaz, RLS horren zenbait zertzelada eskaini besterik ez dugu egingo.

IV.4.1. Zer da, funtsean, HINBE edo RLS delakoa?

Errazenetik hasiko natzaizu: zer ez den esatetik, alegia. Bai 1991n, eta bai berrikitan (Fishman, 2001), gai horretaz bigarren liburua argitara eman duelarik, ordura arteko hainbat formulazioaren kritika egina du: bai acquisition planning delakoarena eta bai osabetezko (goranahiko) status planning distiratsuarena. Zer kritika-modu egiten du, funtsean, Fishmanek? Besteak beste, honako hauek:

• a) nora joan nahi dugun argi ez jakitea edota jendeari argi ez azaltzea: ideological clarification, hori dela-eta, oinarri-oinarrizko eginbeharra iruditzen zaio berari. Egin behar dena eta egin litekeena, garenak garelarik, aztiago aztertzen eta informatuago (hots, ahalik eta teori oinarri hoberenaz) planteatzen ikasi behar dugula. Beste kontu bat ere bai, ideologiazko argitze-saioei dagokienez: konbentzituak (euskaltzale sendoak) konbentzitzen edo bihozberotzen denbora eta esfortzu gehiago gastatzen dugula, gainerako erkideen kritikak jasotzen eta elkarbide adostuak finkatzen baino. Hori guztia behar-beharrezkoa dela dio berak, aurrera egin nahi bada.
• b) Horren ildotik dio hiztun-herri txiki-ahulduek, txikiak eta ahulak direlako hain zuzen, konfrontazio-bidearen ordez hitzarmen-bidea landu behar dugula ahaleginean. Hala ere izango ditugula makina bat motibo, haserrebidera eramango gaituztenak. Ez ametsik egiteko ahuldutako hizkuntzen indarberritze-saioa, dituen inplikazio soziokultural, ekonotekniko eta politiko-operatiboengatik besteak beste, armonia osoan eraman litekeen horietarikoa denik. Dezakegun guztian hitzarmen-bidetik jo behar dugula ordea, nolanahi ere. - c) Goitik behera (Administraziotik, han-hemengo aginte-esparru eta erabakiguneetatik) herritarrengana egin litekeena ez dela gutxi, ahuldutako hizkuntzak indarberritu ahal izateko. Hori ezin izan litekeela, ordea (ez normalean, behintzat), HINBE saioaren ardatza eta bizkarrezurra: ez bakarra behintzat. Elkarrengana bilduz, indarrak elkartuz, behetik gora eta enbor-muinetik azalera joango den saioa izan behar duela funtsean, beste hainbat social movement-en antzera, HINBE saioak ere. HINBEzaleen (gurean: euskaltzaleon) dedikazioa eta esfortzua, ilusioa eta asto-lana behar-beharrezkoak izango direla beti, onenean ere, ahuldutako hizkuntza indarberrituko badugu.
• d) Lehentasunen azterketa xehea egin behar duela etengabe HINBEzale-jendeak, beren itsasontzi hori (cf. Ulibarri) bide onetik doan ala ez jakiteko. Eta nola jakingo dugu indarberritze-saioa bide onetik doan ala ez? Non dugu iparrorratza, gure ontzia aurrera (eta begiz jotako portura) doan ala ez jakiteko?. Zer irizpide erabiliko dugu, kontuak ateratzeko? Oraintxe iritsi gara, Fishmanen konstruktuaren bihotzera. Bere birtualidade eta moztade nagusiak bere baitan dituen kriterio zorrotzera: (ama-)hizkuntzaren belaunez belauneko jarraipena segurtatzen duen normalkuntza-programa (eskola, komunikabideak, auzogintza,..) ona da. Zenbat eta neurri beteagoan segurtatzen duen ahuldutako hizkuntzaren belaunez belauneko transmisio-jarraipena, eta zenbat eta jarraipen-efektu hori denbora-luzapen (urte-atzerapen) txikiagoz iristen den, hainbat eta hobea da ekintza-molde hori. Aitzitik, belaunez belauneko jarraipen-katean eragiten ez duten indarberritze-saioak (orobat oso zeharka, oso ahul eta oso berandu eragiten dutenak) ez dira onak. Hori da bere printzipioa. Mila ohar osagarri, emendiozko mila kontsidero onartzeko prest agertzen da Fishman beti: muin-muineko irizpide horretatik, ordea, ez zaizu zentimetro bat aldenduko.
• e) Dagoenari eustea baldin bada lehentasun osozkoa, bistan da euskaldunek euskaldunekin partez edo osoz euskaraz jarduten duten (eta, gauzak txukun antolatuta, jardun dezaketen) espazio geografikoak eta soziofuntzionalak izan behar ditugula langintza osoaren bihotz eta hauspo: herri (eta, ahal den neurrian, eskualde) euskaldunak (gehienak euskaldun izanik euskaraz jardutea arau nagusi edo, gutxienez, ohargarri den horietarikoak alde batetik. Bestetik, berriz, euskarak betidanik bereak izan dituen etxea eta familiartea, auzoa eta kale-giro arrunta, ohiko kultur bizitza eta lan-mundu hurbila.
• f) Horiek zaindu eta osatu, zabaldu eta aberastu egin behar dira Fishmanen esanean. Horretarako guztirako, jakina, lekuan lekuko eta kasuan kasuko ekintza-moldeak antolatu, babestu eta aitzinatu behar dira. Goitik beherako plangintza orokor, bakar, erabatekoaren zain dagoenak jai du. Zabaltze-osatze horiek ere ikuspegi demoterritorialetik zein soziofuntzionaletik egin behar dira, bere buruari eutsi diezaioketen eta belaunez belauneko jarraipen-bidearen indargarri izango diren neurri konkretuen ildotik. Ikasle erdaldunen euskalduntzea ere, haur eta gazte, ikuspegi demolinguistiko-territorrial horretan txertatzea komeni da.
• g) Munduko eskualde modernizatuetan hiztun-herriek (euskaldunok, adibidez) behar-beharrezkoa dugu gure hizkuntza, hitzez ezezik, idatziz ere erabiltzen jakitea. Hitzez eta lumaz jarduten jakite horrek aukera erosoa ematen digu gure arteko harreman-sare “berriak”, supralokalak eta birtualak, eratzeko eta probetxuz erabiltzeko. Euskal eskola eta euskaltegiak beharrezkoak dira, hortaz, azken bi puntuon ildotik. - h) Lan-munduan ere euskarazko jardun-esparruak eta harreman-sareak eratzea garrantzizkoa da, horiek guztiak neurriz eta probetxuz antolatzerik baldin badago. Bai ama-hizkuntzaren belaunez belauneko jarraipenari partez behintzat lagundu egin diezaioketelako eta bai, bereziki, euskararen reward system osoari egungo egoera desorekatu horretatik egoera orekatuagora eramaten lagun diezaiokeelako.

IV.4.2. Zer dio Fishmanek, huntaz eta hartaz?

Hona hemen, eskura etorri ahala, oraindaino esandakoaren ildotik iazko argitalpenean, 1991koaren osagarri edo bermagarri, Fishmanek egiten duen zenbait baieztapen:

• a) lehentasunak lehentasun dira, hemen eta nonahi.

  Fishmanen gogoeta-gai zentrala da zinez, behin eta berriro gogorarazi ohi diguna, lehentasun-kontu hori. Ikus dezagun, adibidez, ondoko pasarte hau: “Resources available to threatened languages are often quite meagre and constantly fewer ( ). Resources must be used sparingly ^neurriz ( ) (and) tellingly ^eficazmente, i.e. IN CONNECTION WITH GAINING OR SECURING FUNCTIONS THAT ARE BOTH CRUCIAL AND DEFENDABLE. Promises of assistance from outside ( ) necessarily come at a price. An initial policy decision ( ) is not to accept (or, at least, not to depend upon) outside support and to undertake only the most crucial efforts that can be independently conducted and maintained.”

  Ditugun (eta, onenean ere, izango ditugun) baliabideak (jendez, diruz, antolamenduz eta materialez) mugatuak direla berez. Eta baliabide horiek, beraz, neurriz eta etekin hoberenaz erabiltzen ikasi edo asmatu behar dugula. “Hau eta hori eta beste hura” izango bagenu zer euskalgintza-modu antolatu ahal izango genukeen formulatzen jardutea ihesbidea dela, neurri ohargarrian. Amets egitea ez dela debeku, baina indarberritze-saioak ez direla ametsezko formulazioetan oinarritzea komeni. Unean uneko egunean benetan zer egin daitekeen zehaztu behar dela argi, eta egin litezkeen gauzen artean lehentasunak ezarri behar direla, funtsezko ekimenak garrantzitsuetatik bereiziz, garrantzitsuak interesgarrietatik eta azken horiek denbora-galtze hutsa baizik ez dakartenetatik. Hemen eta orain egin litekeena diogunean geure kabuz eta geure baitarik egin dezakeguna esan nahi da: bestek eman gabe, eta besteren esanera jarri gabe hortaz, egi litekeena: beregaintasunez jokatu behar duela, alegia, HINBE saio orok!

  “There are two key words in the above formulation: “independent” and “crucial”. Crucial implies an ability to identify the function(s) that can be regained at any particular time, (something that the demography-institution-status blunderbuss does not do), as well as to link any other functions that are already operative to the crucial one(s) by means of a feed-back system. Aurrekoa garbi ulertu delakoan, azken puntuari helduko diogu soil-soilik. Feed-back system hori zertarako?: to overcome tendency of threatened language functions to become compartmentalised. Home-neighborhood-community-intimacy functions in threatened languages are not necessarily assisted via mass-media programmes in such languages. Mass-media efforts (gutxi eta ahulak izateaz gainera) are often not consciously and conscientiously linked reinforcing home or school language functions. Primarily, school language efforts are often not linked to home-family-neighbourhood-community functions. Threatened languages cannot afford functionally diffuse or free-floating efforts.” (Fishman, 2001: 13-14). Horra, besteak beste gure euskal eskolak bere baitan izan dezakeen etekin-galera handi baten (ez, noski, bakarraren: cf gorago, reward system delakoaren ildotik, esandakoak) zergatikoa azaldu. “Nik nere klaseak ematearekin kunplitzen diat. Hortik aurrerakoak hor konpon” printzipioan oinarritutako euskala kamutsa, oso kamutsa gerta litekeela alegia, hemen eta beste nonahi, ahuldutako hizkuntza indarberritu ahal izateko. Eskolagintza osoa auzogintza, herrigintza edo gizartegintza osoaren ikuspegian txertaturik planteatu behar dela, eta eguneroko jardunean hezurmamitu, itxurazko etekinik aterako bada.

• b) Hiztun-herri txikion etorkizuna, ia beti, eleaniztuna eta kulturaniztuna izango da. Elebakartasun territorial erabatekorik nekez, oso nekez, gu bezalako hiztun-herri txiki-ahul batek inon (Europa moderno, interaktibo, supraetniko honetan inon baino gutxiago agian) eskura dezake. Geure asmoak eta atsegin-bideak beste enfoke global-gizatiarrago batean txertatzen eta aberasten ikasi behar dugu hortaz (Fishman, 2001: 17): “A continuing ethnohumanistic, ethnoreligious and ethnocultural constellation of beliefs, behaviours and attitudes. Only such a constellation will ultimately provide a rationale going beyond the economies of scale inherent in the materialist view of those who have essentialy concluded that ´if you can´t beat them, join them´. It is only the conviction that one´s own language-in-culture is crucially different and, therefore, worth sacrificing for (“vive la difference!”) that makes RLS worthwile, though in the great majority of cases it means embarking on a carefully multilingual and multicultural existence for the foreseable future. Although this may be considered a defeat by some RLSers, there is also good reason to consider it an honourable, enriching and constructive solution to the multiple ethnocultural identities which most modern human societies and individuals are increasingly destined to enact as an inevitable consequence of the complexity of ongoing globalisation.”
• c) Funtsean, eta luzera begira, bere buruari eutsiko dion euskalgintza eratzen asmatu behar da. Oinarri sendoenak non ditugun jakin behar da horretarako, lehenik eta behin, gure ekimen osoa belaunez belauneko perspektiban txertatuz: “to build institutions without foundations, as well as institutions that must constantly be revitalised anew (behin eta berriro hutsetik hasi ordez) generation after generation, rather than instituting any self-priming intergenerational momentum (impulso, empuje, ímpetu; belaunez belauneko abiadura indargarria)” (Fishman, 2001)

Aski izango dugu honekin, hala uste dut behintzat, eskuartean genuen azalpen-saiorako. Hiru puntu falta dira, konturatzen naiz ongi asko, panorama osatzeko: batetik, indarberritze-eredu honek eskolagintza osoa nola ikusten duen, zer kritika egiten dizkion eta zer hobekuntza-bide proposatzen dituen azaltzea. Bigarrenik, HINBE edo RLS osoa (ez eskola alorrekoa bakarrik) nola hezurmamitu litekeen zehaztea (Fishmanen auzogintza, community fostering osoa hor probatu, konprobatu eta balioztatu beharko da). Azkenik, HINBE-RLSri han-hemen egin zaizkion kritikak eta guk geuk, geure mugatuan, egingo genizkiokeen osatze-proposamenak azaltzen saiatzea. Gehiegi da ordea hori, egun bakarrerako, eta hurrengo batean beharko du. Badaukagu zertan jardun, nolanahi ere, egungo egunean nagusiturik dagoen giro honetatik atera eta ikuspegi zabal-sendoxeago batera iritsi nahi badugu. Badugu zerbaiten beharra.

(MIKEL ZALBIDE Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailaren Euskara Zebitzuaren burua da)

Aurreko atal guztiak HEMEN

Oin-oharrak:

(1) Iazko liburu honek aski adierazgarria du izenburua bera: Can threatened languages be saved? Iritsi garen debilidade-puntura iritsi garelarik, iya guriak egin duen honetan, gure gaitzak zer sendabide duen galdetu ordez inolako erremediorik ba ote duen: hori da lehenengo-lehenengo galdera. Galdera etsia, noski, baina funtsezkoa ere bai.

(2) Luze baino lehen, sare-aldizkari honetan (erabili.com-eko Iritzi-muinetik sare-aldizkarian) irakurtzeko aukera izango duzu irakurle.

ERANSKINA

Pragako eskola, hizkuntza batua eta language loyalty

Hizkuntza batuak, standard language delakoak, gutxitan izan du linguistikaren alorrean hain aztertzaile zorrotz eta hain teorizatzaile sendorik, Pragako eskola bezalakorik. Eskola horren ekarpenen berri izatea ez da beti-beti, hizkuntza eslaboez dugun ezaguera faltagatik, hain lanbide erraza. Bertako lanen artean Havranek batenak izango ditugu, ingelesera itzulita dauden neurrian, agian, eskuragarrienak. Horiek eta, batez ere, Paul Garvin soziolinguistak horretaz idatzitakoak (Garvin, 1973: 367). Gatozen hortaz, atzera-aurrera handiagorik gabe, Pragako Eskolaren ekarpen horien azalpen laburrera.

Three sets ( ) of criteria for a standard language:

1. Intrinsic properties
2. Functions
3. Attitudes towards the standard language.

• 1. Properties of a Standard Language
  • 1.1. Flexible stability: stabilized by appropriate codification, allowing the modification in line with culture change:
    1.1.1. Two things in codification: the construction of a codified norm (grammars and dictionaries, made by codifying agency (-ies); the enforcement of the norm by control over speech and conting habits (orthoëpy and orthography, achieved through the schools);
    1.1.2. Modification and expansion. Systematic expansion of the lexicon and an equally systematic expansion of stylistic and syntactic possibilities.
  • 1.2. Intellectualization: adaptation of the standard languages to the goal of making possible precise and rigorous, if necessary abstract statements:
    1.2.1. Lexikoan, development of more clearly differentiated terms + increase in abstract and generic terms;
    1.2.2. Gramatikan, development of word formation techniques and of syntactic devices allowing for the construction of elaborate ( ) compound sentences + eliminate elliptic modes of expression by requiring complete constructions. Intellectualization: greater relational systematization and explicitness of statement.
• 2. Functions of a standard language

  Three symbolic functions: unifying, separatist + prestige function. One objective function: frame-of-reference function.

  • 2.1. Unifying function: a link between speakers of different dialects, uniting them into a single speech community; identification of the individual speaker with the larger language community. Paraguayans think of themselves as speakers of Guaraní, not as speakers of any of its dialects. This function opposes the standard language to the dialects.
  • 2.2. Separatist function. This function opposes a standard language to other languages. This (is) a powerful symbol of separate national identity + the individuals identification with his language community is then no longer a matter of course but becomes highly emotionally charged.
  • 2.3. Prestige function. There is prestige attached to the possesion of a standard language. Guaranirekin, the prestige function has ( ) been transfered from the possession of a functioning standard language to the possession of a potential standard language.
  • 2.4. Frame-of-reference function
    2.4.1. The codified norm of a standard language constitutes a yardstick (irizpide) for correctness. Individual speakers and groups are judged in terms of their observance of this yardstick;
    2.4.2. Esthetic function: property of speech forms to attract attention primarily to themselves rather than to the message they convey (Arantz Mitx 68)
• 3. Attitudes toward a standard language: language loyalty, pride and awareness of the norm:
  • 3.1. Language loyalty: desire of a speech community to retain its language and, if necessary, to defend it against foreign encroachment. Although language loyalty may be given to a form of folk speech, it becomes highly organized and articulated when it is given to a standard language, especially one that has not yet become sufficiently stabilized and generally recognized.

BIBLIOGRAFIA

Ada, A. F. eta Baker, C. (2001)
Guía para padres y maestros de niños bilingües. Clevedon: Multilingual Maters

Ammon, U. (ed.) (1989)
Status and Function of Languages and Language Varieties. Berlin / New York: de Gruyter.

Ammon, U. eta M. Hellinger (eds.) (1992)
Status Changes of Languages. New York: Walter de Gruyter.

Aracil, L. V. (1982)
Papers de sociolingüística. Barcelona: La Magrana

Argente, J. D. (1988)
Language Contact, Language Conflict and Generalized Bilingualism Policies, in II. Euskal Mundu Biltzarra. II. Atala: euskara eta gizartea, 131-44 or. Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia

Bastardas, A. eta Sore, J. (ed.) (1988)
Sociolingüística i llengua catalana. Barcelona: Ed. Empúries.

Bentahila, A. eta E. Davies (1993)
Language revival: Restoration or transformation? Journal of Multilingual and Multicultural Development 14 (5), 355-73 or.

Bloomfield, L. (1933)
Language. New York: Holt, Rinehart and Winston.

Bourdieu, P. (1991)
Language and Symbolic Power (editore eta sarreragile J. B. Thompson). Cambridge: Polity Press.

Cartwright, D. (19 )

Cobarrubias, J. (1988)
Normalización y Planificación Lingüística en el País Vasco, in II. Euskal Mundu Biltzarra. II. Atala: hizkuntza eta gizartea, 145-72 or. Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia.

Colomer, J. M. (1996)
La utilitat del bilingüisme. Barcelona: Edicions 62.

Comhairle Na Gaeilge (1974)
Implementing a Language Policy, in J. A. Fishman (ed.) Advances in Language Planning (526-53 or.). The Hague: Mouton.

Cooper, R. L. (ed.) (1978?)
Language Spread. Studies in Diffusion and Social Change. Bloomington: Indiana University Press.

Cooper, R. L. (1989)
Language Planning and Social Change. Cambridge: Cambridge University Press.

Eckert, Penelope (1980)
“Diglossia: separate and unequal” in Linguistics (The Hague), XVIII, 1053-64 or.
- (1983)
“The paradox of national language mouvements”, in Journal of Multilingual and Multicultural Development (Clevedon, USA), IV, 289-300 or.

Edwards, J. (1992)
Sociopolitical aspects of language maintenance and loss: Towards a typology of minority language situations. In W. Fase, K. Jaspaert and S. Kroon (eds.) Maintenance and Loss of Minority Languages (37-54 or.) Philadelphia, PA: John Benjamins.

Edwards, J. (1993)
Language revival: Specifics and generalities. Studies in Second Language Acquisition 15, 107-13 or.
- (1994)
Ethnolinguistic pluralism and its discontents: A Canadian study and some general observations. International Journal of the Sociology of Language 110, 5-82 or.

Ellis, P. B. eta Mac a ´Ghobhainn, S. (1971)
The problem of Language Revival: Examples of Language Survival. Inverness: Club Leabhar.

Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseilua (1999)
Euskara Normalizatzeko Plan Nagusia. Donostia: Euskararen Kontseilua.

Eusko Jaurlaritza (1998)
Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.

Fellman, J. (1974)
The Role of Eliezer Ben Yehuda in the Revival of the Hebrew Language: An Assessment, in J. A. Fishman (ed.) Advances in Language Planning 427-55 or. The Hague: Mouton.

Ferguson, C. A. (1968)
Language Development. In J. A. Fishman, C. A. Ferguson and J. Das Gupta (eds.) Language Problems of Developing Nations (27-35 or.) New York: Wiley and Sons.
Standardization as a form of language spread. In P.H. Lowenberg (ed.) Language Spread and Language Policy: Issues, Implications, and Case Studies. 119-32 or. Washington: Georgetown University Press.

Fishman, J. A. (1965)
Language Loyalty in the United States. The Hague: Mouton.

Fishman, J. A. (ed.) (1974)
Advances in Language Planning. The Hague: Mouton.

Fishman, J. A. (1984)
On the peculiar problems of smaller national languages. In González (ed.) Panagani: Essays in Honor of Bonifacio Sibayan on his sixty-seventh Birthday. Manila: Linguistic Society of the Philippines, 40-5 or. Erabilitako iturria Fishman 1989: 368-75 or.
- (1985)
The Rise and Fall of the Ethnic Revival. Berlin: Mouton.
- (1989)
Language and Ethnicity in minority sociolinguistic perspective. Clevedon: Multilingual Matters.
- (1991)
Reversing Language Shift. Clevedon: Multilingual Matters.
- (2001)
Can threatened language be saved? Reversing Language Shift, Revisited: A 21st Century Perspective. Clevedon: Multilingual Matters.

Gal, S. (1979)
Language Shift: Social Determinants of Linguistic Change in Bilingual Austria. New York: Academic Press.

Garvin, P. L. (1973)
Some comments on language planning. In J. Rubin eta R. Shuy (ed.) Language Planning: Current Issues and Research (24-73 or.). Washington: Georgetown University Press. Erabilitako iturria Advances in Language Planning J. A. Fishman, (ed.), 1974: 69-78 or.

Giles, H., D.M. Taylor eta R. Bourhis (1977)
Towards a theory of language in ethnic group relation, in H. Giles (ed.) Language, ethnicity and intergroup relations (307-48.or.). London: Academic Press

Hamers, J. F. eta Blanc, M. (1983)
Bilingualité et bilinguisme. Bruxelles: Pierre Mardaga, éditeur.

Haugen, E. (1959)
Planning for a standard language in Norway. Anthropological linguistics 1 (30), 8-21 or.
- (1962)
Schizoglossia and the Linguistic Norm, in Georgetown University Roun Table, Monograph Series on Languages and Linguistics, XV, 63-9 or.
- (1966)
Linguistics and Language Planning in Bright, W. (ed) Sociolinguistics. Proceedings of the UCLA sociolingusitics Conferences, 1964. The Hague: Mounton.
- (1966)
Language Conflict and Language Planning: The Case of Modern Norwegian. Cambridge: Harvard University Press.
- (1983)
The implementation of corpus planning: Theory and practice. In J. Cobarrubias and J. A. Fishman (eds.) Progress in Language Planning (269-89 or.) The Hague: Mouton.

Havránek, Bohuslav (1938)
Zum Problem der Norm in der heutigen Sprachwissenschaft und Sprachkultur, in Actes du Congrès International de Linguistes, Copenhague 1936. Copenhague, 151-6 or.

Hill, J. (1993)
Structure and practice in language shift. In K. Hyltenstam and A. Viberg (eds:) Progression and Regression in Language: Sociocultural, Neuropsychological and Linguistic Perspectives (68-93 or.) Cambridge: Cambridge University Press.

Hornberger, N. H. (1988)
Bilingual Education and Language Maintenance. Providence, RI: Foris Publications.

Hornberger, N. H. and King, K. A. (1996)
Language Revitalization in the Andes: Can the schools reverse language shift? In Journal of Multilingual and Multicultural Development 17 (6), 427-41 or.

Hyltenstam, K. eta Viberg, A. (ed.) (1993)
Progression and Regression in Language: Sociocultural, Neuropsychological and Linguistic Perspectives. Cambridge: Cambridge University Press.

Hyltenstam, K. eta Stroud, C. (1996)
Sprakbyte och Sprakbevarande. Om Samiskan och Andra Minoritetssprak. Lund: Studentlitteratur.

Jones, M. C. (1998)
Language Obsolescence and Revitalization: Linguistic Change in Two Sociolinguistically Contrasting Welsh Communities. Oxford: Oxford University Press.

Kaplan, R. B. eta Baldauf, R. B. Jr. (1997)
Language Planning: From Practice to Theory. Clevedon: Multilingual Matters.

King, K. A. (2001)
Language Revitalization Processes and Prospects: Quichua in the Ecuadorian Andes. Clevedon: Multilingual Matters.

Kloss, H. (1952)
Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800. München: Pohl.
- (1966)
Types of Multilingual Communities: A Discussion of Ten Variables. Sociological Inquiry 36: 135-45 or.
- (1969) Research Possibilities on Group Bilingualism: A Report. Quebec: International Center for Research on Bilingualism.

Krauss, M. (1998)
The scope of the language endangerment crisis and recent response to it, in K. Matsumura (ed.) Studies in Endangered Languages. Papers from the International Symposium on Endangered Languages, Tokyo, 18-20 November, 1995 (101-14 or.) Tokyo: Hituzi Syobo.
- (1992)
The world´s languages in crisis. Language 68 (1), 4-10 or.

Kremnitz, G. (1990)
Gesellschaftliche Mehrsprachigkeit. Institutionelle, gesellschaftliche und individuelle Aspekte. Ein einführender Überblick. Wien: Braumüller.

Kremnitz, G. (ed.) (1979)
Sprachen in Konflikt. Theirue und Praxis der katalanischen Soziolinguisten. Eine Text auswahl. Tübingen: Narr.

Kulick, D. (1992)
Language Shift and Cultural Reproduction: Socialization, Self, and Syncretism in a Papua New Guinean Village. Cambridge University Press.

Lambert, W. E. eta Tucker, G. R. (1972)
Bilingual education of children: the St. Lambert experiment. Rowley: Newbury House.

Lee, T. eta McLaughlin, D. (2001)
Reversing Navajo Language Shift, Revisited, in J. A. Fishman (ed.) Can threatened languages be saved? (23-43 or.). Clevedon: Multilingual Matters.

Lowenberg, P. H. (ed.)
Language Spread and Language Policy: Issues, Implications, and Case Studies. Georgetown University Round Table on Languages and Linguistics, 1987. Washington: Georgetown University Press.

Macnamara, J. (1971)
Successes and failures in the movement for the restoration of Irish. In J. Rubin and B. H. Jernudd (eds.) Can Language be Planned? Sociolinguistics Theory and Practice for Developing Nations (65-94 or.) Honolulu, HI: East-West Center, University of Hawaii Press.

Maguire, G. (1991)
Our Own Language: An Irish Initiative. Clevedon: Multilingual Matters.

Mattheier, Klaus J. (1987)
“Sprachkonflikt”. Terminologische und begriffsgeschichtliche Überlegungen, in Oksaar, Els (ed.) Soziokulturelle Perspektiven von Mehrsprachigkeit und Spracherwerb, 289-99 or. Tübingen: Narr.

Myhill, J. (1999)
Identity, territoriality and minority language survival. Journal of Multilingual and Multicultural Development 20(1), 34-50 or.

Nelde, P., M. Strubell eta G. Williams (1996)
Euromosaic: Production and reproduction of minority language communities in the European Union. Luxembourg: Commission of the European Communities.

Neustúpny, J. V. (1974)
Basic types of treatment of language problems. In J. A. Fishman (ed.) . Advances in Language Planning (37-48 or.) The Hague: Mouton.

Ninyoles, R. Ll. (1972) (erabilitako argitaraldia: 1980)
Idioma y poder social. Madrid: Tecnos.

Ó Riagáin, P. (1997)
Language Policy and Social Reproduction: Ireland 1893-1993. Oxford: Clarendon Press.
- (2001)
Irish Language Production and Reproduction 1981-1996 in J. A. Fishman (ed.) Can threatened languages be saved? 195-214 or. Clevedon: Multilingual Matters.

Paulston, C. B., Chen, P. C., and Connerty, M. C. (1993)
Language regenesis: A conceptual overview of language revival, revitalization and reversal, in Journal of Multilingual and Multicultural Development 14(4), 275-86

Prague School (Paul L. Garvin, trans.) (1974) (jatorriz 1932koa)
General Principles for the Cultivation of Good Language in J. A. Fishman (ed.) Advances in Language Planning 417-26 or. The Hague: Mouton.

Prats, M., A. Rafanell eta A. Rossich (eds.) (1990)
El futur de la llengua catalana. Barcelona: Empúries.

Ramirez, C. (ed.) (2000)
Spanish and English in Puerto Rico: past, present and future. International Journal of the Sociology of Language 145 (ale osoa).

Ray, P. S. (1963)
Language standardization: Studies in Prescriptive Linguistics. The Hague: Mouton.

Romaine, S. (1994)
Language in Society. An Introduction to Sociolinguistics. Oxford: Oxford University Press.

Rubin, J. eta Jernudd, B. H. (eds.) (1971)
Can Language Be Planned? Sociolinguistic Theory and Practice for Developing Nations. Honolulu: East-West Center. The University Press of Hawaii.

Sánchez Carrión, J. M. “Txepetx” (1972)
El estado actual del vascuence en la provincia de Navarra (1970). Iruñea: Institución Príncipe de Viana.
- (1974): Bilingüismo, Disglosia, Contacto de Lenguas, in ASFVJU VIII, 3-79 or.
- (1987). Un futuro para nuestro pasado. Claves para la recuperación del euskara y teoría social de las lenguas.

Sibayan, B. P. (1974)
Language policy, language engineering and litteracy in the Philippines. In J. A. Fishman (ed.) Advances in Language Planning, 221-54 or.

Spolsky, B. (1995)
Conditions for language revitalization: A comparison of the cases of Hebrew and Maori. Current Issues in Language and Society 2 (3), 177-201. Orobat (1996) In S. Wright (ed.) Language and the State: Revitalization and Revival in Israel and Eire (5-50 or.) Clevedon: Multilingual Matters.

Spolsky, B. eta E. Shohamy (2001)
Hebrew After a Century of RLS Efforts, in J. A. Fishman (ed.) Can threatened languages be saved? (350-63 or.). Clevedon: Multilingual Matters.

Stewart, W. (1968)
A sociolinguistic typology for describing national multilingualism. In J. A. Fishman (ed.) Readings in the Sociology of Language (531-45 or.) The Hague: Mouton.

Strubell, M. (1998)
Can sociolinguistic change be planned?, in *Proceedings of the 1st European Conference “Private Foreing Language Education in Europe. Its contribution to the Multilingual and Multicultural Aspect of the European Union”*. Thessaloniki, November 1997 (23-31 or.) Palso, Thessaloniki.
- (2001)
Catalan a Decade Later, in A. J. Fishman (ed.) Can threatened languages be saved? (260-83 or.) Clevedon: Multilingual Matters.

Terracini, B. (1957)
Conflitti di lingue e di cultura. Venezia: Neri Pozza.

Travaux de la Conférence Internationale. Luxembourg (1928)
Le bilinguisme et l’education. Geneve: Bureau Internationale d’Education.

UNESCO (1953)
L´emploi des langues vernaculaires dans l´enseignement*. Paris: UNESCO.

Vallverdú, F. (1972)
Ensayos sobre bilingüismo. Barcelona: Ediciones Ariel.
- (1980)
Aproximació crítica a la sociolingüística catalana. Balanç dels estudis de sociología lingüística als Paisos Catalans. Barcelona: edicions 62.

Veltman, C. (1988)
The Future of the Spanish Language in the United States. New York City and Washington D. C. : Hispanic Policy Development Project.
- (1991)
Theory and Method in the Study of Language Shift. in J. R. Dow (ed.) Language and Ethnicity Vol II., 145-n or. Amsterdam / Philadelphia: John Benjamin.

Ventura, J. (1963)
Les cultures minoritàrias europees. Bartzelona: Ed. Selecta.

Weinreich, U. (1953)
Languages in contact. Findings and problems. New York: The Linguistic Circle of New York.

Wexler, P. (1971)
“Diglossia, language standardization and purism” Lingua XXVII, 330-54 or.

Wurm, S. A. (1991)
Language death and dissappearance: Causes and circumstances. Diogenes. Cultural Heritage: Endangered Languages. Theme Issue 153, 1-18 or.

Zalbide, M. (1990)
Euskal eskola, asmo zahar bide berri. In Euskal Eskola Publikoaren Lehen Kongresua, 211-71 or. Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia.
- (1991)
Eskola-giroko hizkuntza erabileran eragiten duten faktoreen lehen azalpen-saioa. In Elkarren artean Eskola hiztun bila (13-43 or.) Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia.
- (1998)
Normalización lingüística y escolaridad: un informe desde la sala de máquinas. In RIEV, 43, 2 (355-424 or.)
- (2000)
Irakas-sistemaren hizkuntz normalkuntza: nondik norakoaren ebaluazio-saio bat. Eleria 5: 45-61 or.

Zentella, A. C. (1997)
Growing Up Bilingual. Puerto Rican Children in New York. New York: Blackwell.

Erantzun