Egin klik hemen INPRIMATZEKO

Ahuldutako Hizkuntza Indarberritzea: teoriak zer dio? (eta VIII )

Mikel Zalbide / Hizkuntza / 2003-06-23 / 07:01

Euskal herriko hizkuntza basikoa, eguneroko eta gure gizarte-bizitzaren funtzio-esparru gehienak aseko dituena, euskara izatea aldarrikatzen du formulazio honek. Amets zoroa al da? Ametsa bakarrik? Bere aldekoek ezetz diote. Are gehiago ere esaten digute: euskara horrela aterako dela bizirik, bizirik ateratzekotan: horrela ez bada galdu egingo dela betiko. Politikak eta legislazioak, ongi mugarriztaturiko territorio-esparruak eta elebakartasun funtzionalak ekarri omen dezake euskaltasun osozko gizarte-molde berri hori. Guztiok euskaraz jakin eta gehienok euskaraz egiteaz gainera, argi azpimarratzen da formulazio horretan frantses-gaztelaniak (bai eta ingelesa bera ere, nahiz eta beste modu batean) gehigarrizko hizkuntza gisa bertako edonork entendituko dituela eta, kanpokoekiko harremanetan, inolako erreparorik gabe erabiliko. Hori da, oker handirik egiteko beldurrik gabe, hizkuntz normalkuntzaren formulazio gorena, begiluzeena, osabetezkoena, euskaltzalerik euskaltzaleena ere satisfetxo uzteko modukoa. Ez da, urrundik ere, hizkuntz normalkuntzaren formulazio posible bakarra. Eta ez da, bereziki, 1980 ingurutik indarrean dagoen lege-marko nagusiak begiz jotzen duen hizkuntz normalkuntzako formula konkretua. Bada, ordea, hizkuntz normalkuntza terminoa bera sortu zutenen eredutik hurbilen-edo dabilena. Kontura gaitezen, nolanahi ere, formulazio honek ondoko ezaugarriok dituela berekin:

• a) osabetezko indarberritze-eredu hau ez da Euskal herrikoa soilik, Espainiako (eta, are, Europako) hainbat hiztun-herritan azken hogeita hamabost urtean hor-nonbait bizirik eta indartsu agertu izan den planteamendu soziokultural eta, are, soziopolitikoa baizik. Eredu hori ere, gainerako gehienak bezala, ez da hutsetik sortua. Ez da hirurogeiko hamarkadan sortua, konkretuki, bere elebakartasun territorialari dagokionez: ondotxoz lehenagokoak ditu iturburuak, orain zoko-miratze horretan hasterik ez badaukagu ere. Hirurogeiko hamarkadan hasi zen ordea burua jasotzen, bere formulazio teoriko-akademikoei dagokienez. Orduko formulazio haietara jo behar dugu, hortaz, paradigma horren nondik norakoa argitu nahi badugu.
• b) Europa hutsekoa ere ez da, gainera, formulazio hori. Ameriketako ethnic revival mugimenduarekin batera sortua da aitzitik, eta orduko Zeitgeist haren beste hainbat ikusmolderekin ere oratu eta gorpuztua. Lotura argia du alegia Ipar Amerikan 1965etik 75era loratu zen ethnic revivalekin eta haren garaikide izan ziren gizarte-ekimen zabalagoekin: Vietnamgo gerraren aurkako protestekin, make love not war filosofiarekin, Parisko maiatzarekin, do-it-yourself esloganarekin, hippy-en espontaneitatearekin, unibertsitate-alorreko protesta-zurrunbiloekin, energia nuklearraren aurkako mugimenduekin eta ekologismoaren aldeko lehen aldarrikapenekin. Giro hartan sortu zen normalització lingüísticaren formulazioa. Hartan eta, orain errazegi ahazten bada ere, beste “zerbait” ere oso gogoan zuen aldarte-giroan: Espainiako aginte-molde diktadurazkoa berandu baino lehen galtzera zihoala eta haren ordez bizibide aske-demokratikoagoa etortzekoa zela “seguru” zekielako konbentzimendua. Konbentzimendu sendoa, bereziki, Espainiako instantzia informatuenetan eta dinamikoenetan: unibertsitate giroan, besteak beste.
• c) Paradigma hori, guri dagokigunean eta formulazio teoriko-akademikoei dagokienez, Paisos Catalans direlakoetan (zirelakoetan?) sortua dugu nagusiki, eta gero Euskal herrira, Galiziara eta Europara (batez ere bertako zenbait instantzia unibertsitario-akademikotara) zabaldua. Normalització Lingüística delakoak Europan izandako oihartzunaz G. Kremnitz (1990) izango dugu agian, orain ere, adibiderik argiena (1). Iturburuei dagokienez Lluis V. Aracil, Rafael Ll. Ninyoles eta Francesc Vallverdú ditugu autore garrantzitsuenak, Jordi Ventura, Josep Meliá eta Antoni M. Badia ere tarteko hartu ohi direlarik sarri. Formulazio nagusia eta eskola-izakera bera lehenengo hirurek emana diote, eta orain ere haien argitalpenetara jo behar du iturburu haien berri jakin nahi duenak. Bere alde eta diberjentzia nabarmenekin ere eskola edo azter-lerro zabala sortu zuten bidegile horiek, Escola catalana de sociolingüística, baita revolución sociolingüística catalana ere, deitu izan dena.
• d) Eskola horren ezaugarri nagusietarikoa, ahuldutako hizkuntzak indarberritzeko orduan, zera da: ordura arteko eta une hartako bibliografia soziolinguistiko ezagunenaz hornitu izana eta, hornitze-lan horrek eskainitako perspektiba jaso-egituratuaz, beren gizarte-giroari ongien zetorkion formulazio teoriko propioa sortzen saiatu izana. Oso gauza nabaria da hori, eta ez dago zertan harritu. Klossek 1952an kultur hizkuntza germanikoak hartu bazituen aztergai, Weinreich batek gainbehera bizian zetorren erretorromantxearen baitako interferentziei kontsiderazio psikolinguistiko eta soziokulturalak erantsi bazizkien 1953an, Fergusonek diglosiaren formulazio klasikoa bere esperientzia pertsonaletan oinarrituz jendarteratu bazuen 1959an eta Fishmanek language maintenance (ez revitalization) eta language shift aztertu bazuen handik urte gutxira, ez zen noski kasualitatea izana: aztergai zituzten gizarte, hiztun-herri eta hizkera-moldeen zer-nolakoak bultzatu zituen noski soziolinguistikaren bide-urratzaile horiek guztiak, nork bere enfoke propioak landu, findu eta zorroztera. Soziolinguistika katalanak ere ez zuen, beraz, gainerako beste gehienek baino unibertsal, neutral, interkulturalagoa izan beharrik. Egia da hori guztia. Baina horren aurretik esandakoa ere bai: “beren neurriko trajea” egiten saiatu zirela katalanak (katalan-valentziar-mallorkarrak). Eta euskaldunok, aski bide zuzenetik, zegoen-zegoenean (eta, are, zenbait eratorpen korapilotsuz) hartu genuela hizkuntz normalkuntzaren formulazio katalana, bere argi eta itzalekin (2). Bietarik baititu horrek ere, gainerako gehienek bezala. Non ditu indarberritze-saioen formulazio soziopolitiko horrek bere argiak, eta non bere itzalak?

IV.3.1. Normalització lingüísticaren aurrerabideak.

Gure artean gailendurik edo indartu nahian zebiltzan ikusmolde batzuei astinaldi ederra ekarri zien Katalunia aldeko formulazio berriak. Ondoko puntu hauetan, besteak beste:

• a) Problema ez da corpus-plangintza, status-plangintza baizik. Idea horrek aurrerabide eskasa izan zuen gure artean, h letra gora eta h letra behera euskararen batasun-bidean abiatu berriak ginen hartan. Katalanen lujoa zen nolabait, gure aldean ondo arauturiko hizkuntza zeukatenez mende-erdiz hor nonbait, corpus-plangintza klasikoa hain alde batera uztea. Gu ez geunden lujo horietarako: “Hil-ala-biziko” eginbeharra iruditzen zitzaigun, gorago aipatu dugunez, euskara batasun-bidean jartzea. Corpus-plangintzaren hari-muturretik tiratuz espero genuen gainera, neurri batean, euskararen gaixotasun-mataza askatzea. Eta betikoa: arrazoiaren zati bat, behintzat, ez zitzaigun falta. Bere osoan hartuta arrazoi zuen ordea, guztiarekin ere, soziolinguistika katalanak. Corpus-plangintza beharrezkoa da, neurri batean, ahuldutako hizkuntza indarberritzeko. Neurri batean, ordea. Zer neurritan? Aldian aldiko status-plangintzak horren beharra duen neurrian. Status-plangintzaren zerbitzuan egon behar baitu, beti, corpus-plangintzak. Gizarte-molde berri modernizatuetan ezinbestekoa da, praktikan, oinarrizko batasun-maila bat. Azterkizun dago, ordea, hortik aurrerako elaboration- eta cultivation-saioak noraino eta zer-nola ditugun beharrezko, are gehiago lehentasunezko. Behatzak harrapatuz ikasten ari garen lezioa da hori: katalanek garbi azaldu zigutena eta guk, hobe beharrez noski, berehalakoan behintzat ikasi ez genuena.

  Beren (hots, katalanen) terminologian (3) badakizu normalització lingüística esaten zaiola ingelesezko language planning delakoari (Aracil, 1982:88). Normativització, aldiz, corpus planning delakoari. Soziolinguistika katalanaren asuntzioa, language planning-en gizarte-moldaerazko gorabeherei lehentasun osoa ematekoa, aurrerabide sendoa izan da. Kosta egin zaigu euskaldunoi lehentasun-eskema horretara biltzea, baina zeharo onartutako printzipioa da gaur egun status-plangintzaren plazan jokatzen dela funtsean, ez harategi/arategi, dezaiguke/diezaguke, iritzi/eritzi, aurrealde/aurrekalde moduko bidegurutzeetan, ahuldutako hizkuntzaren geroa.

• b) Beste horrenbeste esan liteke, mutatis mutandi, eskola-alorreko acquisition planning delakoaren balioespenaz. Maitea dute zinez, inork berea maite badu, beren Escola Catalana. Maisu handiak ditugu gainera katalanak, eskola-mundu osoa bertako hizkuntzaren alde antolatzeko eta antolamendu horri etekin hoberena nola atera argitzen laguntzeko orduan. Zenbat irakasle eta hezkuntza-arduradun ez ote da gure artetik, azken mende-laurdenean, Sitgesko jardunaldietara edo Bartzelonako instantzia akademiko-unibertsitarioetara hurbildu, katalanen maisutasun horrexegatik, informazio bila eta argitasun eske?

  Guztiarekin ere ez da eskola, ez da aurreko puntuan ikusi dugun acquisition planning delakoa, soziologia katalanak begien aurre-aurrean daukana. Hizkuntzaren gizarte-dimentsioa, hizkuntza bere osoan eta bere inplikazio soziopolitikoetan, aztertzen saiatzen da bera. Beste aplikazio-maila baterako uzten ditu horrexegatik, garrantzi-apurrik apurrena kendu gabe noski, normativització eta ensenyament bilingüe (sarriagotan en llengua catalana) direlakoak. Beste espezialista batzuen esku uzten ditu horiek, eta ikuspegi global, integratzaileari eutsi nahi dio berak ahaleginean. Hizkuntza (hots, ahuldutako hiztun-elkartea) ez corpus-plangintzak eta ez acquisition-plangintzak bere hutsez eta bere baitarik indarberritu dezaketela ikasia dugu gehientsuok, honezkero. Hizkuntza ahulduaren belaunez belauneko jarraipena bide horietatik bakarrik ezin segurtatu dela ikusirik eta frogaturik daukagun neurrian, ikuspegi global-orohartzaileari eutsi izana soziolinguistika katalanaren bigarren abantailatzat har dezakegu.

• c) elebitasunaren kritika zorrotza egina digu hizkuntz soziologiaren eskola katalanak, eta hori ere aintzakotzat hartzekoa da. Lluis Aracilek bere “El bilingüisme com a mite” (1966, gure iturria 1982: 39-57) famatuan esaten duenez “el mite presenta com a indiscutible que el nostre bilinguisme és harmoniós, estable i inamovible”; aurreraxeago, guk ere ondo ezagutu izan dugun gertakaria plazaratzen digularik: ”els sues doctrinaris especulatius, que anomeno bilingüistes, són típicament uni-lingües”. Elebitasun lasai, xotil, bakezkoaren deskribapen gordina egina digu eskola horrek, gehienon begien bistan (baina kontzeptualizatu gabe) zegoen gertaera bati perspektiba zabal, nekez diskutigarria, erantsiz. Fishmanek Estatu Batuetan, language shift delakoaren ildotik eta bilingualism/diglossia zatiketa laukoitzaren arabera, argi asko teorizatua zuen dagoeneko elebitasun-molde batzuek zergatik diren, berez eta ezinbestean, egonkortasunik gabeak. Norbanako planoan definituriko elebitasun ezegonkorraren formulazio hura Kataluniako eta Valentzi aldeko instantzia intelektual-akademikoetara zabaldu zuten bertako soziolinguista horiek.. Eta azkenean, ongi ezaguna den ildotik, gizarte-giroaren hainbat instantzia dinamikotan (soziopolitikazko aldizkarietan, irakasle-giroan) aski arrakasta handiz txertatu zuen ikusmolde hori soziolinguistikazko, moldaera horietariko batzuk, berez eta bere hutsean, egonkortasunik gabeak direla: bai irakaskuntzan (transitional bilingualism) eta bai, bereziki, gizarte-bizitzaren luze-zabaleko moldaeran. Guztiok horren jakitun (jakinaren gaineko jakitun, intuizioz argi samar baikeneukan bestela ere hori) egin gintuen eskola soziolinguistiko katalanak.
• d) Hizkuntza txiki handien (lekuan lekuko hizkuntzaren eta kasuan kasuko Big Brotheren) artean ez dago bakezko elkarbizitzarik, hizkuntz gatazka, borroka edo konfliktua baizik. Ez, behintzat, begien aurrean dugun Europalde honetan. Soziolinguistika katalanean bizi-bizirik dagoen ikusmoldea dugu hori ere, Aracilek 1965ean lehenengoz (4) plazaratu zuenetik hitzetik hortzera erabili dena. Hizkuntz gatazkaren altzoan, bere baitan alegia, sortzen eta garatzen da soziolinguistika katalan askoren ustean “egungo diglosia” (diglosi modu bat, aurrerago azalduko denez). Bilakaera soziohistoriko jakinetan oinarritzen da ikusmolde hau, eta hizkuntza (hiztun-herri) nagusien (dominanteen) eta mendekoen (dominatuen) arteko bereizkuntza zorrotza egiten du, gizarte-egoera osoa (batez ere bere esparru instituzionala) hizkuntz egoeraren definitzaile eta bideratzaile nagusitzat hartuz.
• e) Hizkuntz gatazka orok, azken-azkenean, irteera bi ditu: goazen bidetik aurrera segi, gainbehera alegia, eta ordezkapenaren ildotik hizkuntza txikia erabat galdu (bere hiztunak zeharo akulturatuz).

IV. 3.2. Soziolinguistika katalanaren ikuspegi nagusia

Zer dio, funtsaren funtsean, soziolinguistika katalanak?. Honako hau, nire ustean:

• a) soziopolitikazko esfera ezin da alde batera utzi, hizkuntzen gizarte-egoera aztertzerakoan. Are gutxiago, ahuldutako egoera hori zinez hobetu nahi bada. Aracilen hitzetan esateko (1982: 29), “les condiciones polítiques juguen sovint un paper decisiu, directe o indirecte, en la història dels idiomes”. Baiztapen horren lagungarri, cuis regio eius lingua moduko egokitzapen ezagunak, eta Nebrijaren Gramáticako sarreran hain gotor azaldua dagoen betiko esaldia noski, ugari aurki daitezke formulazio horretan. Detaile kontutik harantzago doa, ordea, eskola horrek esfera soziopolitikoari aitortzen dion garrantzia: “un nombre cada vegada més gran de funcions lingüístiques indispensables a la subsistència d´un idioma – l´ensenyament només n´és la més coneguda – son controlades de molt a prop per l´Estat: i és justament l´Estat qui pot concedir o prohibir als idiomes, directament o indirectament, l´exercici de la major part de funcions “públiques”. El fet és que la política domina o mediatiza en una mesura considerable les funcions lingüistiques de la societat, igual que moltes funcions de la llengua. És justament l´Estat qui pot concedir o prohibir als idiomes, directament o indirectament, l´exercisi de la major part de funcions “públiques”. La política domina o mediatitza en una mesura considerable les funciones lingüístiques de la societat, igual que moltes funcions socials de la llengua.” (29 orr.). Politika-mundua alde batera utzita ahuldutako hizkuntza indarberritzen saiatzea ez dela, alegia, batere arrazoizkoa. Mundu horrek bideratzen edota, gutxienez, baldintzatzen dituela espazio soziofuntzional osoko hainbat esparru (publiko-formal-boteretsuenak hain zuzen), eta ameskeria dela horretaz ahaztuta jardutea. Ondorio zorrotza ateratzen du, horretatik, Aracilek berak: gauzak horrela izanik, ahuldutako hizkuntza osabetezko moduan indarberritu ahal izateko, independentzia politikoa eskuratu behar duela hiztun-herri horrek edota, gutxienez, autogobernu maila sendoa. Ongi ezaguna dugu, baieztapen hori ere. Ezin ahaztu liteke, bestalde, egungo Konstituzioak nazionalitate historikoen aipamen zuzena egiten duela eta lekuan lekuko hizkuntzek aitormen zuzena jaso dutela hainbat autonomi estatututan: EAEkoan, besteak beste.
• b) Estatu eleaniztunen kasuan, gainera, borondaterik hoberenaz jokatuta ere haserre-biderako okasioa berez bezala sortzen dela dio. Berez bezala ez, bide jakinetik baizik: state-building, unifying language delakoaren alde jokatzen duela berez estatuak eta, bilakaera horren ildotik, hizkuntz gatazka sortzen dela maiz asko: “els conflicts lingüistics arribin quasi sempre a una politització polémica, fins i tot ( o especialment) en aquells casos en què la igualtat dels idiomes en presència és reconeguda oficialment i respectada formalment (5).
• c) Konponbideak ere, normalització lingüística delakoak alegia, instrumentazio operatiboari dagokionez aginte-esparrutik etorri behar du hainbatean. Norbanakoon esfortzuak eta eginahal guztiak ondo daude noski; linguisten eta maisu-maistren jardun profesionala ere bai. Baina konponbideak goitik etorri behar du. Ikus dezagun, hasteko, zer den normalització hori, eta ikus dezagun gero nork-nola egin behar duen: “La normalització lingüística ( ) consisteix a reorganitzar les funcions socials de la llengua a unes condicions “externes” canviants”. Eta aurreraxeago: “la normalització és una veritable macrodecisió que, com per exemple les macrodecisions econòmiques, tendeix a orientar el futur d´una comunitat i suposa l´exercici d´un cert poder. Es comprèn per què la normalització eficaç exigeix, o bé la plena independència política (= sobirania), o almenys un grau substancial de self-government de la comunitat lingüística interessada”. (Aracil, 1982: 31-3)

IV. 3.3. Formulazio horretatik jaso/eraiki dugun ikusmoldearen zenbait ezaugarri

Bihotza berotzen dio euskaltzale suharrari, norbaitek garbi esatea hau eta hori eginaz, eta borondate politikoa izanik, aski dela bere hizkuntzaren katramilak behingoz konpontzeko. Ba zen ordua! esan ere egingo du, seguruenik, hori entzundakoan. Hau eta hori zer den ez du agian oso ondo entenditu: “reorganitzar les funcions socials de la llengua” errazago baita jasotzen, hausnartzen baino (hitz serioak dira ordea, nolanahi ere). Baina borondate politikoa zer den inork esplikatu beharrik ez dauka. Eta azkenean, mila buelta eman ondoren, ahuldutako hizkuntza indarberritzeko bene-bene-benetan behar dena horixe dela esateko tentazio handia izango du. Hainbat gauza erabakitzen dituenez politikak, hizkuntzen nondik norakoa ere bai. Aginpidea eskuratu, lege egokiak (efektiboak, sendoak, bene-benetakoak) ezarri, eta hortik sendatuko da hizkuntza. Legislazioa da, azken batean, ahuldutako hizkuntzak sendatzeko botika. Nork ez du, gure artean, euskararen geroa eta hizkuntz politika zabal-sendo-ausart-orohartzailea (edo politika horren falta) elkarren eskutik doazela esan, entzun edo, gutxien-gutxienez, pentsatu? Zenbat aldiz ez da, EAEko hizkuntz politikaz hitz egiterakoan, lege-kontuetara jo? Horrela al dira kontuak? Teoriak zer dio horretaz? Teoriak, teoria ezagun-zabalenak ez du inoiz, dakidalarik, esfera politikoaren garrantzia ezeztatu. Ez soziolinguistikaren aldetik, ez hizkuntz soziologiarenetik. Ez eta, McRaek bezala, Suitzako eta Belgikako, Finlandiako eta Kanadako kontuak berariaz aztertu dituzten hizkuntz politikazko espezialistek. Besterik ere eransten dute ordea: legeen indarra eta eragimena, mintzajardunaren gizarte-moldaeran, hain erabatekoa ez dela: “leges sine moribus vanae”.

Ohar eta matiz horiek alde batera utziaz, badira ordea formulazio katalanean bereziki azpimarratu beharreko bi puntu: batetik, luze-zabaleko elebitasuna (praktikan: diglosia) ez da inoiz egonkorra; bestetik, “tarta-erdiak” ez duela balio: tarta osoa behar dela, ezer egitekotan. Ikus ditzagun xeheago, oso garrantzitsuak dira-eta, baieztapen bata eta bestea.

• IV.3.3.1. Diglosia ez da egonkorra: inestablea da berez.

Aurrerabide horien ondoan muga-eragozpenak ere baditu noski soziolinguistika katalanak: eskola honek edota, batez ere, eskola horretatik hainbatek (euskaldunok tarteko garela) egin izan ditugun garapen-moduak. Aurreraxeago helduko diegu horiei ere.

Hau ez da soziolinguistika katalan osoaren postulatua. Bai, ordea, erabateko arrakasta izan duen “printzipioa”. Bere aita, itxuraz, hainbat aldetatik jakin-iturri fidagarri eta bide-urratzaile sendo den Ninyoles valentziarra dugu. Puntu honetan bistan da, ordea, teori lanketaren eta erreferentzi markoen prestakuntza-alorrean ohiz kanpokoa den bidetik ibilia dugula. Diglosia hitzari bere sortzaile-osatzaile-zabalkundegileek (6) (Fergusonek 1959an, Fishmanek 1964an) eman zioten definizioa nabarmenki bestelakotuz, diglosiaren (luze-zabaleko elebitasun egonkor, funtzionalki konpartimentatuaren) egonkortasunik eza postulatu zuen Ninyolesek (7). Inguruko guztiak ez zituen noski konbentzitu. Aracil batek, adibidez, lehengo lepotik du burua honako hau dioenean: “Rafael Ll. Ninyoles (conflict linguistic valencià, 1969?, etc.) ha improvisat una doctrina que confon indegudament la substitució amb una certa noció de “diglosia” (radicalment diferent del concepte de Charles A. Ferguson), el simplisme efectista de la qual ha fet fortuna en cercles i regions poc avançats. (Aracil, 1982:119). Kontua da euskaldunok “regions poc avançats” ginela orduan (ere), hizkuntz soziologiaren garapen teorikoari dagokionez, eta Ninyolesen “simplisme efectista” hori aski begi onez hartu genuela. Egunen batean argitu beharko dugu hori ere: ez da eginbeharrik txikiena, ez eta geroko geroan utz litekeena ere, arras premiazkoa baizik.

• IV.3.3.2. “Tarta-erdiak ez du balio; osoa lortu behar da ahuldutako hizkuntza berreskuratzekotan”. Hizkuntz gatazka da hemen dagoena, eta etsaiarekin ez dago musuka jarduterik!”

Honetaz ez dugu ezer askorik erantsiko. Egileei beraiei hitza ematea izango da hoberena. Ikus dezagun, esate baterako, katalanaren benetako gizarte-egoeraz hain ohar zorrotzak eginak dituzten M. Prats-ek, A. Rafanell-ek eta A. Rossich-ek zer esana duten (1990:23): “La história de les llengües ens ensenya que els conflictes lingüístics es resolen o per la via de la substitució o per la de la normalització. Acceptar, sense més ni més, la realitat actual vol dir negar a la llengua catalana “la integritat o plenitud qualitativa de les seves funcions”, significa emprendre el camí que condueix a la seva extinció”. Bide beretsutik doa Albert Bastardas (1988: 204 – 5) honako hau dioenean: “els determinants de l´us d´un o altre caldrà cercar-los en un conjunt complex de factors, entre els quals hi haurà probablement les normes socials actualment predominants, les vehiculades a través del sistema escolar i dels mitjans de comunicació de masses, l´idioma preeminent en les posicions i activitats econòmiques amb mes status, etc.” Ondo ulertu-edo ez duenarentzat, horra beste pasarte batean zer dioen (Bastardas, 1988: 192): “l´estabilitat de la comunitat lingüística anteriorment subordinada s´anirà assolint a mesura que la varietat pròpia vagi omplint totes les funciones comunicatives interiors d´aquest conjunt humà, tant en l´esfera pública com en la privada, amb la consegüent retirada de l´idioma allòcton. De fet, amb tota probabilitat, seran els usos lingüístics en els àmbits públics aquells que determinaran a la llarga els usos privats, tal com semblen demostrar, en la història recent, els mecanismes dels processos de substitució global d´un codi per un altre. La continuïtat de la llengua pròpia serà, doncs, aconseguida quan la seva presència generalitzada en les funcions públiques de la comunitat faci innecessari l´ús de l´antic codi dominant i l´idioma autòcton sigui, així, també l´utilitzat amb normalitat en l´àmbit familiar, responsable de la transmissió natural de la primera llengua a les noves generacions”. Goi-mailako ekimen-esparrua, statu-maila gorenekoa, eskuratu ezean alferrik ari garela, alegia, behe-mailako esparru(txo)ak zaindu nahian.

Ikusmolde hori, indarberritze-saioen osabetezko formulazioa deitu duguna alegia, erraz da Kataluniako bibliografia teknikoan behin eta berriro aurkitzea. Baita Euskal herrian (eta, partez, beste zenbait hiztun-herritan) ere. Ez ote da Eleizalderen 1918ko (hots, Eusko Ikaskuntzaren Oñatiko kongresuan irakurritako) hitzaldi osoa, corpus-plangintzaz ari delarik ere nagusiki, tarta osoaren paradigman eratua aldenik alde? Erakarmen bizikoa izan da, dudarik gabe, 1900etik honako indarberritzaile askorentzat. Amets betezko eredu horrek ere agertuak ditu dagoeneko, eta ez dira nolanahikoak, bere nahi-ta-ezinak. Zer moztade, zer hipoteka edo muga-eragozpen ikusi izan zaizkio instantzia akademiko-intelektualetik? Hori azalduz amaituko dugu, luzeegi ere badoakigu-eta, hirugarren formulazioa.

IV.3.4 Soziopolitika bidezko tarta (demografiko eta soziofuntzional) osoaren formulazioaz egin litekeen hainbat kritika.

Alde batera utziko ditugu, jakina, formulazio horri teoriazko oinarri-bide argirik gabe egin izan zaizkion kritikak; itxuraz argudio-bide teoriko, konstruktu jakinetan oinarritua dutenetara mugatuko dugu azalpen hau. Hona, labur-labur, kontuan hartzekoak iruditzen zaizkidanak erreparoak:

• a) Diglosi-kontuetan asko saiatzen da (batzuetan, ez beti, ikusi dugu nola: diglosi galerari diglosia deituz) eta ordura arteko hainbat ikusmolde oker ondotxoz zuzenago formulatzen laguntzen du soziopolitikazko erreferentzi markoaz hain interesatua agertzen den eskola hau. Aldi berean, ordea, hizkuntz erabileraren aspektu funtzionalei ez die behar bezalako atentziorik ematen. Hona Georg Kremnitzek, soziolinguistika katalanari hain leku zabala eskaintzen dion espezialistak, puntu honetaz zer dioen (1990:35): “Das diglossische Element des Konflikts wird als extrem sensibel und beweglich herausgestellt. Dagegen scheinen funktionale Aspekte des Sprachgebrauchs weniger im Zentrum der katalanischen Betrachtungen zu stehen: das kann mal eventuell damit in Zusammenhang bringen, dab sich die Frage einer Kommunikationsfunktion des katalanischen überhaupt nicht stellt...”. Duda egiten dut, zinez, katalan hizkuntzak funtzio komunikatiboen aldetik gauzak hain konpondurik izatea egia ote den. Ez dut batere dudarik, aldiz, beste hiztun-herri askok (euskaldunok, besteak beste) badugu arrazoirik (eta ez hain txiki, gaindierrazik) gure hizkuntzaren funtzio komunikatiboei dagokienez.
• b) Gehiago ere esaten du Kremnitzek: bere analisi, kezka eta asmo makrosoziologiko horretan murgil eginda dagoelarik mintzajardunaren bertatik bertarako dimentsioa (gure artean hain funtsezkoa den norbanakoaren noiz-non-zertarako-zer delakoa bereziki) begien bistatik galtzen-edo duela. Berriro ere bere hitzetan esateko (Kremnitz, 1990:35): “Schlieblich erfabt das Konfliktmodell zwar gesamtgesellschaftliche Erscheinungen recht genau, widmet jedoch dem einzelnen Sprecher und seinem Verhalten nur ein relativ geringes Interesse”.
• c) Fishmanen eta, oro har, hizkuntzaren anglosoziologia establezituaren aldetik ere ez zaizkio ohar kritikoak falta. Ohar horiek ez dira inola ere, egia da hori, berariaz eta huts-hutsik soziolinguistika katalanari zuzenduak. Bai, ordea, makro-mailako helburu zabalak ezartzen dituzten eta gero, horren ordainetan, botika konkretu-erabilgarri-kontrastaturik eskaintzen ez duten formulazio gehienei. Hots, gehien-gehienok (munduko borondaterik onenaz baina ezagutza handirik gabe) egin edo gogo biziz onartu izan ditugun formulazio gehienei. Tarta osoaren formulazioari ere bai, hortaz. Hona Fishmanek zer dioen (2001:13), benetan behar duguna demographic strength, institutional support eta more status dela dioten formulazioei buruz (8): it is ( ) vacuous to suggest that the speakers of threatened languages should be “larger in number”, “shoud establish” more and stronger language supporting institutions or should provide their language with more status. It is of no help to tell a patient that he should attain health by getting better, or that he should get better by being healthier. These are redundant and non-operational bits of advice. Such advice is impractical or non-operational. It is also non-theoretical insofar as it posits no priorities, establishes no request or linkages between events and provides no differential weights to the factors being highlighted, nor any explanation why other factors are being ignored (e.g. geographic, economic, linguistic, political and so on). Formulazio antzuak direla horiek, alegia. Iturri horretatik ez dugula gure egarria asebeteko.
• d) Norberaren uste-aburuak azaltzerik bada, hain lagunarte dotorera hurbilduz, zera esango nuke mende-laurdeneko gogoeta-lan aplikatuaren ildotik. Kataluniarako (orain dela 30 urteko Katalunia hartarako) agian egokia izan zitekeen konstruktua urruti, oso urruti gelditzen dela euskaldunon benetako behar, ahalmen eta jokabideetatik: bai instituzionaletik, egungo egunean dugun (eta begien bistako etorkizunean daukagun) gizarte-moldaera eta erabakimen-esparru nagusietako jokaera erdararen gainean eraikia baitago; baina baita, agian horren aurretik, gure artean aspaldidanik gailendurik dagoen mintzajardunaren gizarte-moldaera nagusitik ere. Gora begira, begiak luze-luze eginda, egon gaitezke noski, beste mende-laurden ere, Avenidako bankuetxeen bulegoak noiz euskara betean lanean hasiko diren. Noiz lurrera begiratu behar dugu ordea, eta mende luzez (diglosi-molde jakinez) bizirik irauten eta bere buruari (espazio soziofuntzional hurbil, eguneroko, nagusietan) zutik eusten jakin duen konstelazio etnolinguistiko osoa bere transmisio-gune oinarri-oinarrizkoetan zartatzen ari dela asumitu behar dugu? Asumitu eta, jakina, dagozkion ondorioak atera eta aplikatu. Zenbatek gogorarazi behar digu behin eta berriro, Altuberen garaitik hasita gutxienez, etxe-giroa eta auzoa, lagunarte hurbila eta kale-bizitza arrunt, egunerokoa galtzen dugun neurrian atzeraka ari garela, ez aurreraka, nahiz eta goi-mailako funtzioetan (Administrazioan, irrati-telebistetan, eta bereziki irakasmunduan) inola ez gaitzestekoak ez diren aurrerapen(txo)ak egin? Ez al dugu ikusten bodegatik ari zaiola gure itsasontziari ura sartzen, zorrotada betean sartu ere, goiko leihoetatik eta kubiertaren zirrikituetatik baino? Kontuz ordea, nolanahi ere, hain afizio handia dugun pendulu-kolpearekin. Soluzioa ez da (katalanek eskainitako hainbat argitasun ederri eskerrak, besteak beste) aurrera daramagun ibilbideari 180 graduko jirabuelta ematea. Bai, aldiz, first things first ikuspegiaren ildotik hemen eta orain ditugun baliabide konkretuekin hemen eta orain ahulagotzen gaituzten arazo nagusiei ongienik nola aurre egin adosten saiatzea baizik.

(MIKEL ZALBIDE Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailaren Euskara Zebitzuaren burua da)

Aurreko atalak HEMEN

Oin-oharrak:

(1) Azterketa pausatu batek askotxo luzatuko luke, halere, oihartzun-jasotzaileen zerrenda hori: Nelde eta Haarman, Green eta Lüdi hor sartzekoak genituzke, besteak beste.

(2) Ikus horretaz, adibidez, Kremnitz (1990: 33 – 4)

(3) Etorri, halere, lehendik dator izendapen horietariko batzuk. Praga Eskolatik (Hawránek, 1958), oker ez basnago.

(4) Lehenengoz diogunean gure artean lehenengoz esan nahi dugu noski. Terminoa bera Benvenuto Terracinik kaleratua bait zuen 1957an, bere Conflitti di lingue e di cultura ezagunean eta Haugenek, handik gutxira (1966) lau haizeetara zabaldu. Azalari ez baina mamiari bagagozkio, aldiz, Mattheier-ek (1987) dioenaren ildotik XIX. mendera eta are lehenagoko iturrietara jo beharko genuke: etxeko bibliografiari dagokionez XVIII. mendera bete-betean (Larramendi eta Kardaberaz tarteko izanik) eta are, orain izen handirik ezin eman badezaket ere, XVII.era edo are harantzago.

(5) Kontura gaitezen konfliktu-gatazkaren deskribapena, erro-errotik, gure artean gailendurik dagoen horretatik aski bestelakoa dela. Baita hizkuntz plangintza osoa problem-solving mekanismotzat definiturik duen nazioarteko eskola osoarentzat ere. Ez litzateke hain zaila gertatuko, aitzitik, Aracilen baieztapen (guretzat) harrigarri hori MacRaeren eta Fishmanen kontzeptu-markoetan txertatzea.

(6) Sortzaile diogunean badakigu hitz hori ere, beste hainbat ere, lehendik datorrela. Formulazio soziolinguistiko garaikidean 1959an du, ordea, abiaburu operatiboa.

(7) Oker jokatuko genuke, gainera, diglosia eta konfliktu-gatazka elkarren eskutik (lehenak azkena sortzen duelarik, hain zuzen) datozela dioen pentsaera-modua soziolinguistika katalanean, eta are Ninyolesengan, zentratuko bagenu osorik. Ez sorreraz eta ez garapenez da ikusmolde hori kataluniakoa huts-hutsik. Gogora dezagun, hasteko, Haugenek berak (1962: 63) schizoglossia sortu zuela diglosiaren ildotik, “a linguistic malady”-rekin ezkondu asmoz. Bai ikusmolde horrek, bai P. Wexler-enak (1971: 321 eta hurr.) eta bai beste hainbatenek auzipean jarri izan dute, aspalditxodanik, Fergusonen eta Fishmanen diglosia egonkorraren definizioa. Penelope Eckert izango dugu, akaso, kontraformulazio horren adierazlerik argiena: “if the language of a community does not serve all the needs of that community, and express all the interests of is people, there is a serious danger of division and ultimate dissolution of the community.” (Eckert, 1980: 1063).

Gauza bat dago hemen garbi, ezer garbi izaterik baldin badago: Fergusonek eta Fishmanek definituriko diglosia (hizkuntza edo aldaera biren konpartimentazio funtzionala jenerala da definizioz (hiztun-talde edo hiztun-elkarte osora hedatua) eta egonkorra (hiru belaunaldiz, bederen, bere horretan irauten duena). Egonkorra ez denari diglosia deitzea, horixe da benetako istilu-iturria, mende-laurden luzearen buruan oraindik askatu ezinik gabiltzen hari-mataza bihurria. Eta honetan, euskaldunoi dagokigunez behintzat, Ninyolesen eta eskola-giro horretako hainbat espezialisten eragina erabatekoa izan dela uste dut.

(8) Kontuan izan bedi horiexek direla, hain zuzen, Giles, Taylor eta Bourhisen ethnolinguistic vitality konstruktuaren osagai nagusiak.