Egin klik hemen INPRIMATZEKO

Ahuldutako Hizkuntza Indarberritzea: teoriak zer dio? (eta VII )

Mikel Zalbide / Hizkuntza / 2003-06-16 / 07:04

Euskal eskolatik pasa diren edo hortxe ari diren gazteek ez dute, urrundik ere, orain mende-laurden espero genezakeen aurrerapenik egin, euskaraz jarduteari dagokionez. Badakit zer esango didazun: kasuak eta kasuak daudela, eta ezin dela jeneralizatu. Arrazoi duzu: kasuak eta kasuak daude, eta “denetik dago jaunaren etxean”. Esaera piadoso horrek, egiaren zati on bat azaltzeaz gainera, besterik ere egiten du ordea: ikasleei euskaraz irakastetik ikasleek euskara ikastera, eta azken horretatik ikasleek (etxean eta eskolan, kalean eta lagunartean) euskaraz egitera dagoen osinaren handia ezkutatu. Gutxiago dira normalean euskaraz egiten dutenak, egin ahal izango luketenak baino. Dirutan eta ilusiotan, antolamendutan eta ordutan egiten den inbertsioak, belaunez belauneko jarraipenari atxikitzeko, ez du beraz erabateko etekinik ekartzen. Lehendik ere saiatu izan gara (Zalbide, 1991) gertaera horren zergatikoa eta zer-nolakoa ikuspegi funtzional batetik agertzen, eta orain ez gara lehen esandako haiek berritzen hasiko. Ezaguna da, bestalde, Fishmanek behin eta berriro azpimarratu izan duen baieztapena: “the effectiveness of the school in reversing language shift” zergatik hain murritz-mugatua den. Horiek ere ez ditugu, gurera itzuliak daudenez gainera, berriro hemen azalduko. Txosten honen hizkuntz soziologiazko ikuspegia kontuan izanik, eskola elebidunaren jarduna eta ekarpen-emaitza social reward system enfokearen arabera azaltzea mereziko du agian. Txosten osoaren ardatz-ardatzean dagoen galderari erantzuten laguntzen digu, izan ere, soziologiazko makroenfoke horrek: zergatik hitz egiten du euskaldun-jendeak hizkuntza batean (demagun, euskaraz), bestean (demagun, erdaraz) edo bietara? Gure kasu hurbilenera etorriz, zergatik (eta noiz-norekin) egiten dugu euskaldunok euskaraz, gaztelaniaz edo bietara? Euskaldun guztiontzat balio duenak ikasle euskaldunentzat ere balio izan beharko du noski. Fishmanen erantzuna (Fishman 1985:369-70), lau pauso-urratsetan emana, honako hau duzu:

• a) “The vast majority of any speech community comes to speak (read, write) in the ways it does –monolingually or bilingually- because of its long and intricate involvement in reward systems requiring such speech”. Euskaraz esanik, eta gure azalpide arruntenera hurbilduz, honelako zerbait alegia: edozein hiztun-elkartetan jendeak era batera (demagun euskaraz, demagun erdaraz) edo bietara (euskaraz eta erdaraz alegia) egiten badu ez da, normalean, musu-puntan hala jartzen zaiolako, beste zerbaitegatik baizik. “Zerbait” horrek eramaten gaitu euskaraz, gaztelaniaz edo bietan egitera. Zerbait hori gizarte-ingurumen horretan indarrean dago, eta hiztunen mintzajardunean (baita idatzizkoan ere) eragin zuzena du. Eta hori ez da hizkuntza txikiekin bakarrik gertatzen, guztiekin baizik. Logroñoarrek gaztelaniaz egiten badute hortaz, baina New Yorkeko hispanoek ingelesez edota bietara, ez da inolako kasualitatea. Zergatik egiten du jendeak, oro har, egiten duen hizkuntzan (-etan), eta ez bestela? Hiztunok kasuan kasuko hizkuntza hori (euskara, gaztelania, ingelesa) edo horietariko bat baino gehiago eskatzen duen/dituen reward system edo ordainsari-sistemari luzaro eta estuki loturik gaudelako. Hots, gizarte jakin horretan indarrean dauden reward systems edo ordainsari-sistemek gobernatzen dutelako funtsean, ez norbanako gogotsuok, gainerako solaskideekin zer hizkuntza egin.

  Eta zein dira, galdetuko didazu, gure mintzajardunaren hizkuntza-aukera determinatzen edo bideratzen duten ordainsari horiek? Honako hauek batez ere, Fishmanen esanetan:

  a1) social rewards edo gizartekotze-sariak. Hau da, hizkuntza hori jakin eta egiteari eskerrak gizarte horretako kide izan zaitezkeenekoak: familiako kide izatea (cf. “gure etxean euskaraz egiten da, ez ahaztu gero!”), herrikotzat hartu izatea (cf. behinolako belarrimotzak), gizarte horretan txertatzea (cf. “kanpoan jaioa dezu, baina zu eta ni bezelako euskalduna da”),…

  a2) fiscal rewards edo diru-sariak. Hots, poltsikoa berotzeko balio duten ordain-sariak: hizkuntza hori jakitea ezinbestekoa edo lagungarria deneko lanpostuak (cf. hizkuntz eskakizunak), goragoko lanpostuetarako lagungarriak, puntuazio gehigarriak (cf. leku-aldaketako lehiaketak),…

  a3) political rewards edo politikazko ordainsariak. Esate baterako, hautatua izan ahal izateko jakin behar den hizkuntza, jakite horri eskerrak eskuratzen diren izendapenak, plaza-gizon sonatu izateko beharrezkoa duzun hizkuntz gaitasuna,…

  a4) erlijiozko ordainsariak: gizarte-molde premodernizatuetan batez ere (baina ez haietan soilik, diogun bidenabar), hizkuntza zenbaiten jakite-erabilerak beharrezkoak dira, erlijio-munduak hartaraturik (cf. behinolako “hable Vd. cristiano!”).

Gure kasura etorriz, zer reward system dauka euskarak, eta zein gaztelaniak? Bigarren puntua da, jakina, erantzuten errazena. Bai ikuspegi soziologikotik eta bai, batez ere, juridikotik: espainola jakiteko obligazioa dugu guztiok. Soziologiaren aldetik, eta hori dugu noski klabea, gaztelaniaren reward system delakoa sakona da benetan, zabala eta sendoa. Bai esfera formal-publiko-mediatikoan, bai astialdiaren eta merkataritzaren alor gehienetan eta bai, are, harreman-sare informal, barrenkoi-intimo askotan. Eta zer reward system dauka euskarak?: euskaraz jakitea social reward handia da Gipuzkoako Urolaldean, Bizkaiko Markinaldean edo Nafarroako Malerrekan. Bertako hainbat esparrutan bizi liteke noski euskararik jakin gabe (begien bistan ditugu adibideak). Baina errezildar, aulestiar, zubietar petoa, erabat bertakotua izan nahi duenak euskaraz jakin (bertako euskara-modua jakin, gainera, ahal delarik) eta euskaraz egin behar du. Hemendik hogeitabost urtera ez dakigu zer izango den, baina gaur egun horrela(tsu?) da. Euskaraz (are bertako hizkera-moldean) egiten jakitea social reward, ordainsari sendoa da bertakotu nahi edo behar duenarentzat. Hori gabe jai du. Han biziko da, noski, baina ez da hangoa izango. Euskara bizi-bizirik dagoen leku horietatik kanpora ere, mesedegarria da hainbatetan euskaraz egitea. Beharrezkoa ere bai, zenbaitetan: bertsolari-txapelketara euskaraz jakin gabe, edota bertara doan jendearekin erdaraz hitz egin nahiaz joatea, alferrik da: alfer-alferrik, nahiz eta txapelketa hori Kursaaleko jauregian egin, Donostiako muinean. Egia da, halere, ondotxoz (askoz) gutxiago direla euskaraz egiteari dagozkion ordainsari-sistemak, gaztelaniaz (edo, modu sofistikatuagoan bietara) egiten jakiteak eta (hala dagokionean) erdaraz edo ele bietan egiteari dagozkionak baino. Guztiarekin ere, bistan da euskaraz jakitea plus bat dela gaur egun, minus-a baino areago.

Social reward system delakotik ordainsari fiskaletara pasatzen zarenean ere badira, egungo egunean, zenbait bereizbide. D ereduko lanpostu gehienetara (eta B ereduko askotara) iritsi nahi baduzu euskaraz jakin behar duzu, eta gelan (baita, neurri jakinean, klaustroan eta abar) euskaraz egin. Pentsu-saltzaile, albaitero edo motozerra-konpontzaile izan nahi baduzu Leitzan, orobat, euskaraz jakitea eta egitea oso komenigarri izango duzu. Zenbat lanpostutan dauka ordea euskarak, egungo egunean, hainbateko fiscal reward izaera? Gutxitan: hori da egia. Zenbatetan, aldiz, gaztelaniak (frantsesak)? Askotan, gehienetan eta (maiz asko) desiragarrienetan. Aurrezki Kutxako Zuzendaritzako kide izateko jakin (eta, batez ere, egin) beharra al dago euskaraz?. Eta Hipermerkatuko kutxazain, diru-kontalari eta jestio-arduradun izateko? Eta Durangoko udaltzain izateko? Gaztelaniaz jakin eta egin behar al da? Hortxe dago kontua. Desoreka argia, sakona eta zabala dago erdal eta euskal ordainbide-sistema horien artean: are ordainbide sozialetan baino nabarmenagoa, eskola-mundua eta administrazio-gune jakin-mugatuak alde batera uzten badira. Zertan eta noiz-nola erabiltzen den euskara, eta zer neurritan beharrezkoa den hortaz, ongi aztertu gabeko alorra dugu halere.

Diru-ordainen alorretik politikazkora pasatzen bagara, orobat, ondorio argiak atera ditzakezu. Bibliografia akademikoan ez dago halere, dakidalarik, gai horri buruzko argibide handirik. Eguneroko esperientziak, nolanahi ere, zerbait erakusten digu: ez zaitut ordea, leku aproposa ere ez baita hau horretarako, begien bistako gertaera xume, ezagun eta argigarri horiekin aspertu nahi. Kontua da gaztelaniak (frantsesak) askozaz reward system zabal, sendo, erakargarriagoa duela bere alde, euskara ahulduak baino. Hori da, Fishmanen argudio-bidea ondo ulertzeko, gogoan izatea komeni dena. Hori eta, zenbait jardun-esparrutan, euskarak indarrean gordetzen duen edo eskuratu berria duen ordainsari-sistema: eskola-munduko ordainsari-sistema, besteak beste.

• b) Eskola ere bai baita, izatez, reward system bat. Goian aipatu ditugun beste horiek baino ondotxoz ahulagoa, xumeagoa eta iragankorragoa ordea. Funtsean geroko gizarte-bizitzan (beste reward system sendo horiek indarbetean dauden gizarte-bizitzan) ongi txertatzeko prestatzen du eskolak. Eta jakina, hori horrela izanik eskolak ezin ditu bere hutsez eta bere baitarik ordainsari-sistema gotor-sendo horiek bestelakotu, are gutxiago bere mendera ekarri. Aitzitik, beste ordainsari-sistema horiek beren neurrira ekartzen dute eskola. Eskolaren ordainsariak ahulak dira, izan ere, beste horien ondoan.
• c) Ikasleak haur txiki edo neska-mutil xume diren artean, eskolaren ordainsari propioek badute bere eragina eta eragimena ikasle horien jardunean. Adinean aurrera egin ahala, eskolan gora (goiko kurtsoetara) egin ahala, gero eta gizarte zabalaren ordainsarietara begirago jartzen dira ordea ikasleak: astialdiko norma sozialetara, lan-merkatuaren eskakizunetara, kale-bizitza arrunt, normal, egunerokoan gailendurik dauden konbentzioetara begira. Irakasleen saio guztiak gorabehera, “gizarteak agintzen duen” hizkuntza batean, bestean edo (segun noiz-nola) bietan egitera jo ohi dute ikasle horiek. Puntu inportantea da hau, desanimoaren putzuan erori nahi ez duen irakasle-jende saiatu, euskaltzalearentzat: “kaleko, gizarteko” ordainsari-sistema primario horiek ondotxoz sendoagoak dira eskola-munduak (denik euskaltzale eta dinamikoenak ere) era ditzakeen ordainsari-sistema sekundarioak baino: eskola-munduko ordainsari-sistema sekundarioen aurretikakoak dira primario sendo horiek, luzaroago irauten dute eta belaunez-belauneko jarraipenaren muin-muinetik hurbilago daude askoz. “Euskaraz bizi” eta Ulibarri programa osoak ongi enfokatzeko ezin ahaztuzko kontua da hori.
• d) Kurtsoz kurtso gora egin ahala, horregatixe, ikasleengan bere ordainsari-sistema sekundarioa ezartzeko edo indarrean mantentzeko aukera gero eta mugatuagoa du eskolak. Eta zerk mugatzen du bere ahalegina?: gizarte zabaleko ordainsari-sistema primarioak, kontrol nagusia bere baitan duenak. Transmititu-transmititu, helduaroko gizarte horrek sarituko dituen ezaguerak, trebetasunak eta gaitasunak (hizkuntz gaitasunak barne) transmititu ahal izango ditu eskolak, indarbetean. Eskolatik kanpora euskarak ezer gutxitarako balio duen ingurumenetan, hortaz, oso aldatz gora egiten zaio eskolari bertako ikasle zaharrenengan (nahiz eta halako euskara-maila bat dagoeneko eskuratua izan) eragin eta gazte horiek, gelatik atera ondoren, beren artean eta gainerako harremanetan euskaraz egiten jarrai dezaten segurtatzea edo, soil-soilik, bultzatzea.

Esplikazio-modu bat da hau, jakina, eta ez egia santua. Bere muga-eragozpen guztiekin ere esplikazio-hari koherentea eskaintzen du berak, euskaraz hainbatean dakien gazte-jende askok (gero eta gazte gehiagok) hain euskara gutxi zergatik egiten duen azaltzeko. Emendiozko baliorik ere badu, gainera: atzerriko hainbat minoria etnolinguistikoren eskoletan (beren hizkuntza eta etnokultura propioak bizirik mantentzeko edo indarberritzeko eratu izan dituzten milaka eskola horietan) gauzak horrela doazela konprobatu ondoko teorizazio-saioa da hau. Eskaintzen digun perspektiba guk nahi baino ilunagoa izateak ez dio noski, teorizazio-saio horri, bere iragarmen-indar apurrena ere kentzen. Ez dezagun ahaztu, halere, makrosoziologiaren ikuspegitik egindako azalpen-saioa dela hau, erdi- eta mikro-mailako azalpideek osatu, aberastu eta, hainbat elementutan, zuzendu dezaketena. Perspektiba bakarreko azalpenak ez dira noski, hizkuntzaren alorrean eta egungo konstruktu teorikoen hasikin-ahula kontuan izanik, ezinbestean hoberenak. Bere muga-gabezia guztiekin ere euskal eskolan dabiltzan edo bertatik pasa diren gazteek euskara jakitetik euskaraz hitz egitera dagoen osin horren handia, zer-nolakoa eta zergatikoa argitzen laguntzen digu. Kontuan hartzeko konstruktu teorikoa iruditzen zait beraz, acquisition planning formulazio xume-jeneraletatik ondotxoz sakonagoko zoko-miraketara eramaten gaituena.

(MIKEL ZALBIDE Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailaren Euskara Zebitzuaren burua da)

Aurreko atalak HEMEN