|
- Moderatzaileak: Bertsolaria denez, gaia jarriko diot Jon Sarasuari, berak nahi duen neurri eta doinuan aritzeko: Duela gutxi esan zenuen politikan eta euskalgintzan goldea pasatzeko garaia dela.
Jon Sarasuak: Arratsaldeon. Nik uste galdera zail samarra jarri didazula. Egia da nik esan nuela goldea pasatzeko garaia dela bai euskalgintzan eta bai politikan. Orain, golde hori nola pasa behar den esaten, hor daude zailtasunak.
Saiatuko naiz gogoeta batzuk zuekin konpartitzen. Uste dut euskal kulturaren barruan, parte baten, badaudela nahiko gogoeta interesgarriak, eta askotan ez direla ezagutzen beste aktoreen aldetik, eta ez dakit zenbateraino ezagutzen diren sindikalgintzan zabiltzatenen partetik, eta hor kulturgintza, euskara, euskalgintza ulertzeko badagoela beste eredu edo paradigma bat. Orduan, bueno, ni saiatuko naiz pixka bat horko ideia batzuk zuekin konpartitzen.
Askotan ikusten dugu kultura gauza periferiko moduan, buruan daukagu politika... Fernandok esan zidan kulturaren zurrunbiloa izena zergatik ez genion jarriko hitzaldiari eta hala jarri genion, baina nik uste dut zurrunbiloa benetan politikarena dela, ezta?
Denok gaude politikaren zurrunbiloan sartuta, eta nik hasierako gogoeta bat egingo nuke: eztabaida dezakegu euskal arazo politikoa noizkoa den, ia trantsizio osteko arazoa baden, trantsizio oker baten ondorioa, edo karlistadetatik datorren edo beharbada nazio kontzeptua sortu zenetik euskal nazionalismoaren arazoak ehun eta piku, berrehun, urte gutxi ditu, ez? Baina nik uste dut, sakonean, guk daukagun arazoa arazo existentzial bat dela. Nazionalismoak, arazo politikoak, berrehun urte ditu, baina arazo existentzialak milaka urte ditu.
Hizkuntz ekologia
Eta askotan ez dugu asmatzen arazo existentzialaren plano horretan jartzea eta arazo existentziala, herri honetan, nagusiki, kultura-kontu bat da. Ia milaka urte iraun duen hizkuntz komunitate honek, gaur egun, XXI. mendean, globalizazioaren garaian, nola egin dezakeen aurrera. Hori da azkenean gure arazo existentziala. Arazo politikoa konponduko da edo ez, konponduko da honela, hala, lortuko dugu independentzia, lortuko dugu autonomia edo alemanak inbadituko dute berriz Europa osoa hemendik berrogei urtera, auskalo, hori plano politikoarekin sarri gertatzen denez.
Baina gure galdera da, behintzat nire ikuspegitik, gure benetako arazoa arazo existentzial bat da, arazo politikoa baino askoz sakonagoa dena, arazo existentzial kolektibo bat.
Orduan, nola egiten diogu aurre arazo existentzial honi? Eta uste dut Parisen batzuk egon ziren hemen eta Parisen saiatu nintzen ideia hori transmititzen: badagoela gaur egun hizkuntzak eta kulturen arteko harremana ulertzeko paradigma bat, hizkuntza ekologia deituko nukeena.
Badauka bere zentzua zergatik deitzen dugun ekologia, ez modan dagoen termino bat delako, baizik ekologia delako eredu bat ezaugarri zehatz batzuk dituena, balio zehatz batzuk dituena eta horiek hizkuntzetan eta kulturetan ere uler ditzakegulako. Zer gertatzen da? Hizkuntz ekologiaren eredu hau ari dela sortzen edo indartzen, baina oraindik gaur egun herri honetan ez dira asumitu ez partidu politikoen aldetik ezta ere euskalgintzan bertan dauden indar nagusien aldetik ere.
Eta pixka bat hori da nik egiten diodan kritika gaur egungo euskalgintzari, euskalgintza ere ari dela funtzionatzen gaur egun nagusi diren uhin politiko edo kultura politiko deituko nituzkeen horietan: ezker abertzalearen kultura politikoa, bere idearioekin, bere imaginarioarekin, bere estrategiekin, eta nazionalismo demokratikoaren kultura politikoa, baita ere bere ideario eta bere estrategiekin.
Nire ustez, bi kultura politiko horiek hainbat arrazoigaitik gainditu beharra dago, eta horiek gainditzeko elementuetako bat hau da: hizkuntza eta kulturak beste modu baten ulertzea. Dena, nire ustez, askoz planteamendu zorrotzago bat hizkuntzen garapena ulertzeko, baina bere zorroztasunean ere nolabait «sinpatikoago bat» mundu ez-abertzalearen aurrean eta, nire ustez, gainera, paradigma zientifikoago bat hizkuntzen eta kulturen arteko harremanak arautzeko. Hitz egin dezadan apur bat hizkuntz ekologia honetaz.
Ekologiak sakonean dauka etika bat. Ekologia ez da naturaren alde egotea; naturaren alde ehiztariak ere badaude, eta beti egon dira zibilizazio guztiak naturaren alde, baina ekologiak dauka etika bat, zaintzearen etika, dibertsitatearen etika, biziari bizitzen izaten uztea bere dibertsitate osoan, edozerk bizitzeko eskubidea eta duintasuna du existitzeagatik bakarrik, hor dago, nolabait, aberastasuna, eta guztiaren lotura. Azkenean, ekologia da etika bat, balio batzuk, eta gero ekologia da zientzia bat.
Danok dakigu ekologia zientziatik sortu zela, eta ekologia etika horretatik saiatzen da ikusten nola ekosistemak zaindu, zein diren ekosistema horien bizi-baldintzak, zergatik hiltzen diren espezieak, zer egin behar den oreka mantentzeko. Hori da azkenean ekologia. Gauza berbera hizkuntzan, eta kulturetan.
Baina, horretarako, ulertu behar den gauza bat da: eta zer dira hizkuntzak? Hizkuntzak, azkenean, ez dira besterik gabe kodigo batzuk, baizik eta hizkuntzak dira zerbaiten emaitza; zerena? Gizakiok badauzkagu munduan egoteko modu desberdinak, eta komunitate-ibilbide luze desberdinek, herri desberdinek, garatu dituzte naturari, heriotzari, erlijioaren misterioari, gizaki eta emakumeen arteko harremanei, abstrakzioari, edozer gauzari erantzuteko modu desberdinak, eta modu desberdin horiek kristalizatu dira hizkuntzetan.
Orduan, hizkuntzak zer dira? Giza espeziearen dibertsitatearen isla kulturalik inportanteena. Hizkuntzak dira bizitzaren formak, eta, nolabait, giza espeziearen aniztasunaren gordailurik inportanteena momentu honetan, hizkuntzak eta hizkuntzei lotutako kulturak. Orduan, ikuspegi horretatik ulertzen baldin badugu, eta ikusten baldin badugu mundua holograma bat moduan, holograma horren parteak dira hizkuntzak.
Zer dio ekologiak zentzu honetan? Ekologiak dio bizitzaren forma horiek zaindu egin behar direla. Errez ulertzen da balea galtzen denean edo Amazoniako espezie bat galtzen denean denok galtzen dugun moduan, hizkuntza bat galtzen denean ere galtzen ari garela. Hori da bat. Badu etika bat, baina baita ere badu zientzia bat, eta hau da ulertzen ez dena. Hizkuntz ekologiak badu zientzia bat eta bere jakintza-garapen horretako gako nagusietako bat da hizkuntz komunitatea. Hau da, hizkuntzak bizi dira hizkuntza komunitateak egituratzen direlako.
Eta hizkuntz komunitate horien biziberritzeak baditu arau batzuk. Edozein ekosistema moduan, minimo batzuk betetzen ez badira, hizkuntz komunitate hori degradatzen hasten da. Eta ekosistema moduan bere heriotza ziurtatuta dauka. Hizkuntzak betetzen ditu funtzio batzuk, funtzio horiek mailakatuta daude eta, bueno, beste mila kontu esan litezke, soziolinguistikak eta beste jakintza-alor batzuk aztertzen dituztenak.
Orduan galdera da: bueno, eta zein da, zein dira euskara bezalako ekosistema baten minimo bitalak? Minimo bital horietatik gora gaude edo behera gaude? Hau da, euskararena zer da, gripe bat edo minbizia? Eta nola artikulatu lur berean bizi diren hizkuntza komunitate desberdinen arteko jokoa?
Badaukagu diagnostiko bat, diagnostiko minimamente zientifikoa, nola gauden, nora goazen, zein den momentu honetan euskararen egoera eta irtenbidea? Nik uste dut ezetz. Baditugu iritzi politikoak, baina iritzi politikoak ez dira momentu honetan oso serioak.
Amaren sua / Aitaren etxea
Hala ere, hizkuntz komunitatea esaten dudanean, hemen dago, nik uste, klabe inportante bat, eta hemen orain dela urte batzuk aipatu nuen horrelako zera bat, metafora bat, eta metafora hori zen amaren sua, eta amaren suaren metafora alboan jartzen nion aitaren etxearen metaforari. “Aitaren etxea defendituko dut”, Gabriel Arestiren poema. Zer izango litzateke aitaren etxea? Aitaren etxea izango litzateke egitura politikoa edo plano territoriala, plano instituzional-administratiboa, proiektu politikoa.
Eta nik amaren sua deituko nioke, berriz, gure jarraikortasun edo nortasun kulturalari, hau da, euskararen komunitatearen jarraikortasun horri. Hau da, euskaldunok euskaldun moduan, euskararen komunitate moduan.
Nik esaten dudanean euskararen komunitatea ez naiz ari plano territorial batez, ez zait inporta euskararen komunitateko pertsona hori Errioxan bizi den eta karnet espainola daukan edo frantsesa daukan edo baskoa den. Ez naiz ari baskoez eta no-baskoez, ez da mapa kontu bat; muga batek, politikak ez dauka zerikusirik; ari naiz plano kulturalei buruz, eta hori, komunitate hori da milaka urte dituen komunitate bat.
Beste eztabaida bat da: baskoak gara, espainolak gara, nafarrak gara, frantsesak gara? Eta alemanek inbaditzen gaituztenean, alemanak izango gara? Hori beste eztabaida bat da. Hori karneten eztabaida da, territorioaren eztabaida da. Hori da etxearen eztabaida. Gutxietsi gabe. Esaten badugu su hau zenbat etxetan egon da historian zehar? Askotan. Suarentzat, milaka urte daramatzan suarentzat, etxeak, hau da, proiektu politikoak koiunturak dira, egoerak dira.
Euskararen sua egon da erromatar inperioan, egon da ez dakit zenbat inperiotan, egon da erreinutan, egon da estatutan, beti egon da gutxiasko zatituta, hau da, raskazielotan, etxe adosatuetan, txabolatan. Aitaren etxea inoiz eduki dugu? Eztabaidatu liteke Nafarroako erreinua zer izan zen eta abar. Kontua da etxe-klase askotan egon garela eta suaren planoa beste bat dela. Ez dut esaten ez daudenik lotuta, eta iruditzen zait planteamendu zilegia dela ikuspegi abertzale batetik esatea, gaur egun gure sua biziko bada, etxe propio bat behar dugula. Bueno, hori eztabaida liteke.
Baina esaten dudana da suaren planoa beste bat dela eta suaren planoan ni elkartzen nauela bai gogaide moduan eta bai lanerako, ba, ez dakit, Ramon Etxezarreta bezalako PSOEko batekin edo UPN bozkatzen duen baztandar batekin edo RPRren proiektu politikoa duen Iparraldeko batekin. Guztiz beste plano bat da, ez da proiektu politiko bat, baizik eta plano existentzial bat.
Horretan, beste gako pare bat kulturaren eta hizkuntzen ekologia honetan: batetik, esaten baldin badugu planteamendu ekologiko batetik euskaratik bizi garela eta euskara dela munduari egiten diogun ekarpenik interesgarriena, hau da, giza esperientzia, euskara zer da? Euskara da altxormeta bat, ez dakit gazteleraz nola esango nukeen. Hori da guk munduan izateko daukagun modu originala.
Baina etika horretatik, euskararen "alde" egotea, gazteleraren "alde" egotea da, euskara maitatzea gaztelera maitatzea da. Hizkuntzak ez dira, elkarren kontra dauden elementuak.
Gero, beste gauza kurioso bat: badirudi, hizkuntza indoeuropar nagusiak izan dira inperioen eramaile, eta eduki dute hedatzeko joera, espazioan hedatzeko joera. Eta horregatik, gaur egun, gaztelera dago Ameriketan, dago Filipinetan, eta guretzako zorte bat da gaztelerarekin mundu osoan edo parte batean ibili ahal izatea, eta indigenekin hitz egin ahal izatea, eta argentinarrekin, eta espainolekin. Suerte bat da.
Euskarak, berriz, espazioan hedatzeko joera ez baina eduki duena da denboran luzatzeko joera, irauteko joera; hedatzeko joera beharrean, irauteko joera. Eta, horrela, pronostiko guztien kontra iraun dugu. Ehundaka urteko inglesa latina zen, inork ez zuen pronostikatuko euskara biziko zenik mila urte beranduago eta latina egongo zenik hilda.
Hemen, komunitate honek eduki du horrelako sen bat irauteko, eraginak jasotzeko, itxi gabe, eraginak hartzeko eta hartuz, aldatuz, aurrera joateko. Hizkuntzek babes-sena ere badute, baina ez dira identitatea defenditzeko armak, hizkuntzak dira baita ere besteei zabaltzeko, besteekin nahasteko, besteei gauza propio bat eskaini ahal izateko.
Uste dut paradigma politikoek eta nazionalismoak apur bat kutsatu gaituela, eta ez dut nik nazionalismoa gauza txartzat. Baina uste dut gauza askotan kutsatu gaituela. Azkenean, uste dut euskararen barruan beti egon den intuizioa dela, sustraituta egotea baina zabalik egotea ahalik eta eragin gehienei, eta euskara horren emaitza da.
Baina baita ere ikusi behar dugu kontuz ibili behar dugula hainbat hitzekin, ze gaur egun estatuen orbitatik egiten den produkzio intelektualean oso identifikazio erraza egiten da euskara edo hizkuntza txikien ahaleginak berdin diskriminazioa, berdin intolerantzia. Mestizajea eta unibertsaltasuna bezalako kontzeptuak erabiltzen dituzte hizkuntza txikien ahaleginen kontra. Kontzeptu hauek kudeatzerakoan oso kontuz ibili behar da.
Guk jakin behar dugu gure historia nola irakurri. Kultura desberdinen liseriketa egin dugunak, bi hizkuntza erabiltzen ditugunak, gu gara. Euskararen kulturan parte hartzen dugunok gara irekiak, multzo bezala, ez besteak. Hori ere esan behar da. Gu gaude irekita eta gaztelera eta euskara, biak ditugu barnean. Eta gauza bera unibertsaltasunarekin. Zer da unibertsala? Eta zer da diskriminazioa? Zaindu egin behar ditugu hitzok.
Bertsolaritzaren bidea
Beti esaten dugu kulturan ireki egin behar dugula, baina hizkuntza txikiotan beti daukagu dilema bat. Eta da, zer da irekitzea? Besteak imitatzea? Irekitzeak esan nahi du geure identitatea galtzea? Zenbateraino ireki, zenbateraino ez. Hor nik gertuen ezagutzen dudan adibidea da bertsolaritzan egin dugun bidea. Bertsolaritzan ez dakit ondo edo gaizki egin dugun, baina behintzat gauza bat egin dugu eta da, azken hamazazpi urteetan estrategia bat eduki dugu, elkartu egin gara, autogestionatu egin gara, lurralde guztietan zabaldutako elkarte sendo xamar bat daukagu, ez bertsolariok, baizik bertsozale, bertsolari, bertsolaritza inguruko agente desberdinok. Estrategia bat eduki dugu.
Zein dira estrategia horien intuizioak? Batetik esaten dugu: bertsolaritza guretzako baliozkoa da. Badakigu kritika eta mespretxu asko egin dakizkiokeela, atipikoa dela eta abar. Baina guk diogu, tira, guri balio digu pertsona moduan, sortzaile moduan eta kolektibo moduan, bertsolaritzak baditu ezaugarri interesgarri batzuk, oso desberdinak direnak gaur egungo kulturatik.
Adibide bat jarriko dut: gaur egun, nagusiki kultura gero eta gehiago kontsumitzen da erreprodukzioetan. Erreprodukzioetan oinarritzen da eta bertsolaritza da erreprodukzioetan oinarritzen ez den gauzetako bat, errepikaezina da, etengabe inprobisazioan oinarritzen
delako.
Beste gauza bat, bertsolaritzan oso inportantea da feed-back-a. Ze gu inprobisatzen ari gara, orduan inprobisatzeko etengabe beharrezkoa dugu ikustea aurreko bertsoa nola sartu den eta, orduan, segun publikoak nola erreakzionatzen duen horrela doa sorkuntza.
Bertsolariaren kasuan, gainera, artista da herriko pertsona normal bat, ez du hartzen status ekonomiko edo sozial desberdin bat, artista da oso pertsona eskuragarria ekonomikoki eta sozialki.
Gaur egun kultura gero eta gehiago da diferitua, etxean kontsumitzen da, bakarrik kontsumitzen da, eta bertsolaritza da beste batzuekin batera kultura kalean, taldean, kolektiboan sortzen eta kontsumitzen den leku bat.
Baditugu hainbat ezaugarri. Kontua da, ezaugarri horiekin zer egin, kontserbatu edo aldatu? Eta hori guretzat neurri handi baten dilema izan da. Hor genuen adibidez telebista, eta telebistan hasi ginen bertsolaritzarekin programa egiten, eta jakitun ginen telebistak distortsioak sortzen zituela bertsolaritza ulertzeko guk genuen moduan. Baina esan genuen: interesatzen zaizkigu distortsio horiek eta uste dugu kapaz garela distortsio horietan arriskatzeko eta ondo irteteko. Hau da, bertsolaritzak mantenduko duela bere esentzia, bere ezaugarririk inportanteenak, nahiz eta aspektu batzuetan aldatu.
Batzuek esaten ziguten bertsolaritza autentikoa zela sagardotegietako bertsolaritza, orain dela berrogeita hamar urteko bertsolaritza, "Haiek bai bertsolari autentikoak. Gaur egun unibertsitarioak zarete, eskolatuak zarete, idatzi egiten duzue, telebistan ateratzen zarete, hori parodia bat da". Bai, bai baina nolabait mugimenduak izan du autokonfiantza esateko, autentikoak izateko modu bakarra ateratzen zaiguna egitea dela.
Dakargun tradizioa berrituz gure erara. Hau da, Txirrita orain dela ehun urte autentikoa zen, baina, gaur, autentikoa Unai Iturriaga da. Eta Unai Iturriagak konbinatzen ditu Txirrita, ze kantatzen du Txirritaren doinu batzuetan, Txirritaren bertso batzuk memoriaz dakizki, Txirritaren esaldiekin hitz jokoak egin ditzake, baina, aldi berean, Unai Iturriagak erabiliko du Woody Allen, ezagutuko du Eminem, erabiliko ditu Italiako komikietako ideiak. Iturriagak egiten du bere nahasketa, baina bere nahasketa egiten du bere kulturatik, bere hizkuntzan, eta bertsolaritzaren esentzia garatuz. Zergatik? Gaur egun Iturriaga delako, dakigunaren arabera, Txirrita zena baino inprobisatzaile azkarragoa, euskara panoramikoagoa egiten duelako eta dakielako, eta bertsolaritzaren arau nagusiak, hau da, inprobisatzea, publikoarekin lotzea eta eragitea, betetzen dituelako.
Gaur egungo bertsolaritzak ere edukiko ditu akatsak, baina uste dut eduki dugula jarrera ausart bat. Baina geure erroak galdu gabe, juxtu hori garatuz, ondo edo gaizki. Zentzu horretan, ikusten baldin badugu baita ere euskal kultura zer den, konturatuko gara, ba, ez dakit, trikitixa, zer gertatu da trikitixekin? Hasteko, trikitixa ez da euskal esentzia bat. Trikitixa, ikusten denez, orain dela hamarkada batzuk, berrehun urte inguru, edo badaude beste teoria batzuk, baina etorri omen zen trena egin zenean, eta antza denez, gainera, etorri zenean gatazkak sortu zituen garai hartako instrumentu batzuk desplazatu zituelako eta gauza arrotza zelako. Baina herri honek jakin du trikitixarekin bere musika propioa egiten, integratzen eta geure bihurtzen. Eta gaur egun Tapia edo Junkera egiten ari dira tradizio horri jarraituz bide propio bat.
Edo pilota, euskal pilota, gaur egun mundu osoan euskal pilota moduan ezagutzen da, baina orain dela hainbat gizaldi Europa osoan zabaldutako kirol familia omen zen. Europa osoan galdu zen eta hemen mantendu zen eta hemen eduki zuen bilakaera berezi bat.
Zer egin du herri honek pilotarekin, trikitixarekin? Hartu, bere erara moldatu, eta sorkuntza kultural bat eskaini bere buruari, eta gero, zeharbidez, munduari. Munduari eskaintzeko egiten zuen? Munduari sorkuntza kultural propio bat eskaintzeko garatu zen hemen trikitixa propio bat? Ez. Munduari kirol berezi bat eskaintzeko garatu zen hemen pilota? Ez. Zergatik garatu zen? Komunitate horiek beharko zutelako, nahi zutelako eta autokonfiantza zutelako beraiek behar zuten gauza bat egiteko konplexurik gabe. Eta uste dut gaur egun euskal kulturan gauza bera dagokigula eta baditugula tresnak hori egiteko, eta uste dut gaur egun globalitateak eta globalizazioak dakarzkigun mehatxu, aukera eta zaparradaren aurrean asmatu beharko genukeela komunitate izaten eta sortzaile izaten.
Etorkizuna, sormenean
Azpimarratuko nuke ideia hori: gure etorkizuna, ez dakit gure etorkizun politikoa nondik joango den, baina hizkuntz komunitate bezala daukagun etorkizuna gure sormenean datzala neurri handi batean.
Eta hau zergatik diot? Askotan gure kulturekin edo gure gauzekin jokatzen dugulako modu nahiko akonplexatu edo paranoikoan. Batzuetan daukagu joera geurea babesteko eta esateko: hau da euskal kultura, hau da gurea, hau da autentikoa eta ez dezagun aldatu, ez dezagun utzi kutsatzen. Kulturaren folklorizazioa.
Eta guztiz kontrakoa, autogorrotoa edo automespretxua, hau da, besteak dira imitatzeko modukoak, besteetan dago patroia, kanpokoa da kultura kanona. Orduan, izan gaitezen besteentzat alfonbra, nik uste dut hori ere badagoela: ikusten baldin badugu herri honen kultur politikan diru partida potoloak nora doazen... Donostiako zinemaldia, zer da? Munduko zinemari goazen alfonbra jartzera, izan gaitezen munduko zinemaren alfonbra. Guggenheim, ez naiz sartuko sakonago zer den edo zer ez den.
Gutxi sinesten dugu herri honen potentzialitate kreatiboan, gizaldi askotan eman duenean. Badago baita ere konplexuaren beste alde hori: egin dezagun euskaraz amerikanoek inglesez eta espainolek espainolez egiten dutena. Hori ez da interesgarria. Ni euskaldun izatea eta euskara interesatzen zait euskarak gauza original bat sortzen duen neurrian, baina euskaraz datorkidanean erdararen imitazio bat, nahiago dut originala imitazioa baino, Txepetxek esan zuen moduan. Itzulpenek, printzipioz, gauza batzuetarako balio dute, baina beste batzuetarako ez.
Orduan, zentzu horretan, zein da irtenbidea konplexu horretatik? Kreatibo izatea, sortzaile izatea, eta zu sortzaile izaten ari zarenean, ari zara konbinatzen zure tradizioa eta kanpotik datorren edozer gauza, eta orduan ari zara zerbait interesantea sortzen, orduan ari zara kultura sortzen, eta nik uste dut hori luzaz egin duela euskararen komunitateak. Hau da, sortzen ez baduzu, edo ankilosatu egiten zara edo imitatu egiten duzu.
Golde-aroa
Luzatzen ari naiz, eta golde-aro artikuluko ideia batzutara egingo dut salto, lehen iradoki zaidan moduan. Hiru maila bereiz daitezke. Bat da bisioa edo etorkizun-ikuspegia: nora joan nahi dugun, zer irudikatzen dugun, zer nahi dugun benetan; beste bat da estrategia, eta estrategia da horra joateko nola artikulatzen ditugun epe ertain, luze eta motzeko helburuak; eta beste bat da ekintzen maila.
Nire iritzia da, momentu honetan, ez daukagula, azken hamarkadetan, ez dugula eduki estrategia maila sinesgarri batera iritsi den politikarik bi kultura politiko abertzaleetan. Nire ustez, bi kultura politiko abertzaleak, gutxi gorabehera, nazionalismo demokratiko deitutakoaren kultura politikoa, eta ezker abertzalearena, ez dira iritsi nahikotasun mailara. Eta, besteak beste, seguru asko ez dute taila eman ez dutelako eduki hainbat gauzaren ikuspegi sendo sortzaile eta bizigarri bat, eta, besteak beste, kulturarena eta hizkuntzarena.
Orain arte ez dugu, nire ustez, ondo gestionatu euskararen arazoa, hizkuntz komunitatearen arazoa, erdal komunitateekiko harremana, erdal komunitateekiko sinpatia-prozesuak eta abar, eta abar. Uste dut ez dugula batere ondo kudeatu. Honegatik eta beste arrazoi pila batengatik uste dut kultura politiko berri bat behar dugula.
Adibidez, ezker abertzalearen azken hamarkadetako jardunaren zati handi batek gure lehia existentzialaren sakonean dauden balioak denen begien aurrean lorrintzen dituen moldeak sortu ditu. Baina, paradoxikoa da, ze, bestetik, ezker abertzaleko kultura politiko horretan ikusten ditugu, baita ere, potentzial handiak, eskuzabaltasun, inplikatzeko gaitasun, energia sozialik inportanteena. Paradoxa tamalgarria da.
Eta, alderantziz, nazionalismo demokratikoak ez du ematen, nahikotasun maila deituko nuke nik, nahikotasun maila benetan behar diren estrategiak artikulatzeko. Orduan, nik ikusten dut badaudela elementu teorikoak, bai elementu praktikoak. Badator beste kultura politiko bat? Ez dakit, nik uste dut behar dugula, eta zantzuak inguruan ikusi ditut urte guzti hauetako ibileretan, baina ez dakit.
Galdera horretan baita ere kokatuko nuke euskalgintza. Uste dut euskalgintzan daudela elementu oso inportanteak beste kultura politiko bat ernetzeko, baina momentuz euskalgintza ere harrapatuta dagoela egunerokotasun larriarekin, baita ere izan dela ezker abertzaleko kultura politikoaren eta horren eta nazionalismo demokratikoaren arteko talkaren parte, eta askotan ez duela asmatu, ez dela konturatu euskalgintzatik bertatik beste plano batean lan egin zitekeela eta, besteak beste, nazionalista ez den jende askoren aldekotasuna lortu zezakeela paradigma ekologiko batekin.
Baina, bueno, horiek dira nire arrenkura edo kezka txikiak. Ez dut kezkekin bukatu nahi. Ni sentitzen naiz euskal kulturako partaide, lanean ari gara, adibidez, gure kasuan gauza txiki batean, bertsogintzan, baina ari gara gure estiloa garatzen eta gure nazioartekotasuna garatzen, eta gure jendea formatzen, bai bertsolari moduan, bai mugimendu moduan, eta uste dut gauza askotan aurrera goazela. Eta mezu horrekin utziko nuke neure zatia.
- Moderatzaileak: Mezu baikor horrekin, ea sortzen dugun eztabaidarako galdera, komentario... Esan duzu badatorrela beste kultura politiko bat, ikusten duzula badatorrela edo ekarri behar dugula edo...
Jon Sarasuak: Nik ez dakit badatorren. Egia da ni azken bi-hiru urteetan gutxiago mugitu naizela, baina bertsolari bezala asko mugitzen zara eta tokatzen zaizu pixka bat tenperatura hartzea jendeari. Eta nik uste dut baldintzak badaudela, badagoela jende multzo handi eta inportante bat ez duena bat egiten momentu honetako ez bakarrik estrategia politiko zehatzekin, baizik eta sakonago, momentu honetako kultura politikoekin, eta oso konexio erraza eduki dezakeena beste balore batzuetan oinarritutako kultura politiko batean.
Baina egia da, badakit hau esatea politika-fikzioa egitea dela eta ni ez naiz ausartzen gehiago esatera. Nik uste dut potentzialitate handia dagoela. Adibidez, hasteko, hizkuntza eta kulturen arteko harremana ulertzeko modu berri sendo bat baldin badaukagu, sinpatikoa eta, aldi berean, zorrotza eta sortzailea, hori erlojeriazkobonba bat da.
Bi: ez gara asko saiatu momentu honetan adibidez erresistentzia zibileko eta zentzu horretako bideetatik. Baita ere, herri honek badauka gaitasuna, badauka energia soziala alde guztietatik, eraketa autogestionatuak sortzeko, erakundeak sortu eta lotzeko. Bueno, herri honek badauka energia sozial hori. Uste dut energia soziala Euskal Herria eraiki nahi duen aldean dagoela herri honetan. Paradigma egokiak baldin badauzkagu eta asmatzen baldin badugu gauza horiek artikulatzen, nik sinesten dut baldintza onak ditugula, baina, momentu honetan, harrapatuta gaudela, energia sozial horren zati bat gatazkaren zurrunbilo neketsu, mingarri, biktimista horretan sartuta dagoela.
Eta bestetik ez naiz bat etorri nazionalismo demokratikoaren pragmatismo ustezko horrekin. Nik ulertzen dut pragmatismoa, erakundeetan eta halako gauzetan dabilenak beti ulertzen du pragmatismoa behar dela, baina zu pragmatikoa baldin bazara, bisio batekin, eta etorkizun-ikuspegi horretara joateko energia daukan indar sozial batekin, orduan ulertzen dut pragmatismoa eta paktismoa bera ere bai.
Baina nik uste dut izan dela ipar egokirik gabeko paktismo bat, eta ez dut sinesten nazionalismo demokratikotik etorriko denik benetako indarra ezer fundamentuzkorik egiteko, ez udaletxe batean ere. Aretxabaleta bezalako udaletxe txiki baten hartu behar diren erabaki politikoak hartzeko, gauza txikiak, hizkuntza plangintza sendo bat egiteko, edota ingurugiro plan serio bat egiteko, edota holako gauza txikiak hartzeko ere, ikusten duzu nazionalismo demokratikoaren zinegotziek oinarri ideologiko ahulegia duela presioen aurrean, ez daukatela orohar bisiorik, ez daude prestatuta ideologikoki eta beren oinarria ere ez.
Politika eraldatzaile serioa-edo egiteko, edo politikan arriskatzeko animikoki prestatuta dagoen sektore bakarretakoa ezker abertzale ingurua da, nire ustez. Hori ere esan behar da.
- Entzule batek: Amaren sua eta aitaren etxeari buruz egin dituzun hausnarketei berriro heltzea nahi nuke. Esaten duzu amaren sua, euskararen identitate komunitatea Argentinan ere egon leikela edo badagoela, edo Filipinetan; baina, hemen, amaren sua jarri beharko dugu aitaren etxean, ez? Aitaren etxea erosoa izan beharko du, epela; etxea epeltzeko sua beharko dugu ezta? Sua egin leike mendi batean, baina duintasunez bizi nahi badegu, etxea eta sua elkartuta ematea izango litzateke helburua, ezta?
Jon Sarasuak: Bai, baina nik uste dut errealismoz onartu beharko dugula... adibidez, Iparraldeko prozesua, Iparraldea balizko euskal estatu batean integratzeko prozesua oso luze joango dela kasurik onenean. Orduan, praktikara jaitsiz, ni Bertsozale Elkartean nabil, momentu honetan zer den egin behar duguna? Iparraldean ere badaukagu bertsozale elkartearen oinarri-elkarte bat, eta Iparraldea momentu honetan guztiz kolapsatzen ari den euskararen transmisioan.
Iparraldean bertso eskolak sortzea, horrek sor dezakeen mugimendua Iparraldeko minoria euskaldun horretan, eta eskoletan euskara ez bakarrik erabiltzea, baizik eta erabiltzea motibazioarekin eta sormenez erabiltzea, eta hor bertan, Iparraldean, elementu kultural berriak sortzea jende gaztea identifikatuko dena eta euskaldun izateko motibazioa biziberrituko dena. Hori da klabe bat. Iparraldean zer da galtzen ari dena? Euskaldun, euskaradun izateko motibazioa. Hori da kolapsatu dena. Eta hori ez du estatuak konpontzen, ez departamentuak. Hori kolapsatuta dago momentu honetan.
Orduan, zer ibili behar dut nik, pentsatzen zer estrategia politiko erabili behar dudan hemendik hamabost urtera balizko demokrazia erreferendum batean euskal estatuan Iparraldea sartzeko? Igual bai, baina baditut lehenagoko eta oinarriko lanak. Eta, bitartean, Iparraldean, euskara kolapsatzen ari da. Orduan, bale, aitaren etxe batera jo beharko dugu eta suarentzat egin beharko dugu baita ere etxea, baina, muineko lehentasuna suari eustea da. Eta etxea, ikusiko dugu. Eta badakit ematen duela derrotista, baina ez da batere derrotista.
Sua da niri pasa didatena nire gurasoek, nire aurreko belaunaldiak niri sua pasa dit. Neure helburu pertsonal, politiko, sozial nagusia su hori hurrengoei baldintzetan pasatzea da. Hori da nik egin nahi dudana eta horretara nago. Eta horretarako lotuko naiz euskal estatuaren kontrakoekin, berez, badakit su horretako partaide naizela ni, adibidez, zinegotzi konstituzionalista batekin.
Kontua da, bideak edukitzea eta gauzak sortzea. Eta gero, beste gauza bat, edozein kasutan ere, euskaldunok euskal hizkuntz komunitate moduan, asmatu beharko dugu minoria izaten. Ikusiko dugu zenbateraino gure herrian bertan, baskoen artean, minoria izaten, baina edozein kasutan, asmatu beharko duguna da globalitate honetan minoria izaten, minoria interesgarria. Asmatu behar duguna da Interneten minoria interesgarri bat izaten. Asmatu behar duguna da sorkuntza munduan minoria interesgarri bat izaten. Literaturan minoria interesgarri bat izaten. Eta hori da asmatu beharreko gauza bat, baina hori da gure etorkizuna, e? Estatuarekin edo estaturik gabe.
- Entzule batek: Niretzat planteatzen duzuna oso dialektikoa da. Zuk ez duzu ukatzen besteren beharra, zuk bide bat azpimarratzen duzu, prozesu bat; ez duzu ukatzen bestea. Eta galderak beti izaten dira gehienetan edo askotan sinpleak eta nirea ere sinplea da; nik behintzat klabe honetan ulertzen dut zure tesia: azkenean nork egiten du momentu honetan eraikuntza nazional gehiago, instituzioak, abertzaleen eskuetan dauden instituzioak, edo hortik kanpo dagoen dinamika sozialak? eta zer papel jokatzen dute arlo kulturalean edo arlo sozialean instituzioetatik kanpo dagozen dinamikak; euskeratik hasita, esaterako, ze nik esparru hori ez dut asko ezagutzen baina ematen du instituzioaren babesa-eta oso garrantzitsua dela hizkuntzaren normalizazioan eta abar helburu batzuk lortzeko; baina indar handiena hortik dator edo indar nagusi hori beste tokitik jarraitzen du oraindik
Jon Sarasuak: Nik uste dut bestetik dela, nahiko garbi ikusten dut eraikuntza nazionaleko indargunerik nagusienak arlo sozialean ditugula, euskal kulturan behintzat garbi ikusten dut. Hasten baldin bagara gure gizarte zibilaren antolakuntzak errepasatzen, hor uste dut indargunea daukagula eta herri nahiko indartsua garela zentzu horretan.
(JON SARASUA MARITXALAR bertsolaria, Mondragon Unibertsitateko irakaslea eta LANKI Ikertegiko zuzendaria da)
|
